Vandaag 80 jaar geleden - Nu, in 2018, is het zaak om de geschiedenis te kennen en er de lessen uit te leren.

Vandaag 80 jaar geleden was er in Duitsland in de nacht van 9 op 10 november de Reichspogromnacht, de nacht van het door het nationaalsocialistische bewind georganiseerde en aangestuurde geweld tegen Joodse burgers. Een goed overzicht van de gebeurtenissen geeft de Wikipedia-pagina Novemberpogrome 1938. 

In Nederland wordt die nacht nog vaak met Kristallnacht aangeduid. Dat is de naam die de nazi's er zelf aangaven en die slaat op de ingegooide etalageruiten van Joodse winkels.Omdat er nogal wat meer gebeurde dan dat er ruiten werden ingegooid, is in Duitsland nu al jaren de naam Pogromnacht in gebruik. Terecht.

Het is goed om je weer eens in die gebeurtenissen te verdiepen. Zeker in de tijd waarin we nu leven, met het opkomende rechts-extremisme.

Wat er toen gebeurde? Ik citeer uit de Wikipedia-pagina:

Dabei wurden vom 7. bis 13. November 1938 etwa 400 Menschen ermordet oder in den Suizid getrieben. Über 1.400 Synagogen, Betstuben und sonstige Versammlungsräume sowie tausende Geschäfte, Wohnungen und jüdische Friedhöfe wurden zerstört.[1] Ab dem 10. November wurden ungefähr 30.000 Juden in Konzentrationslagern inhaftiert, wo Hunderte ermordet wurden oder an den Haftfolgen starben.

Die Pogrome markieren den Übergang von der Diskriminierung der deutschen Juden seit 1933 zur systematischen Verfolgung, die knapp drei Jahre später in den Holocaust mündete..[2]

Door je er in te verdiepen, hoe moeilijk dat ook is, kun je een beetje tot je laten doordringen hoe zulke wandaden kunnen plaatsvinden. En hoe ze onderdeel kunnen zijn van een maatschappelijk proces met vreselijke uitkomsten.

Ik moest denken aan Albert Speer, tot het eind een van de naaste medewerkers van Hitler, die omdat hij na de oorlog schuld bekende, slechts tot 20 jaar gevangenisstraf werd veroordeeld. Joachim Fest probeerde er in de gesprekken die hij met Speer voerde achter te komen hoe hij aan zulke vreselijke daden had kunnen meewerken. Hij vroeg bijvoorbeeld ook hoe hij in 1938 die Pogromnacht had ervaren. Zijn antwoord kwam er op neer dat hij het zich niet herinnerde:

Hij had een keer kunnen reconstrueren, zei hij, dat hij op de ochtend (...) na de Kristallnacht langs de synagoge in Fasanenstrasse moest zijn gekomen, in elk geval had die op zijn route gelegen. Maar met de beste wil van de wereld kon hij er verder niets over zeggen, verzekerde hij ons telkens weer.

Zie voor meer: Hoe kunnen gewone mensen tot zoiets komen? Het geval-Speer.

En ik sloeg ook nog dat indrukwekkende boek van Michael Wildt

er op na: Volksgemeinschaft als Selbstermächtigung. Gewalt gegen Juden in der deutschen Provinz 1919 - 1939, dat veel te weinig aandacht heeft gekregen. Wildt beschrijft hoe dat idee van de Volksgemeinschaft, waar "buitenstaanders" van werden uitgesloten, stap voor stap ingang vond en hoe dat proces gepaard ging met over het land verspreide geweldsincidenten. Met slachtoffers, daders en: toeschouwers. Die soms ingrepen, maar al te vaak alleen maar toekeken.

En dus pakte ik zopas ook nog weer eens "Davon haben wir nichts gewusst!" Die deutschen und die Judenverfolgung 1933 - 1945 van Peter Longerich uit de kast. Ook te weinig aandacht gekregen.

Longerich wijdt een hoofdstuk aan de Novemberpogrom. Hoewel er aanwijzingen zijn dat de grote meerderheid van de Duitse bevolking afwijzend stond tegenover de gebeurtenissen, was er al zoveel intimidatie dat er nauwelijks tegenacties en geen demonstraties plaats vonden. Longerich daarover (p. 123-124):

Die passive Hinnahme von Gewalt und Rechtlosigkeit durch die Bevölkerung wurde wiederum in der Propaganda als kollektive Zustimmung zu den Gewaltaktionen ausgegeben. Nun, da es dem Regime gelungen war, den Pogrom ohne massiven Widerstand der Bevölkerung durchzuführen, machte es in seiner öffentlichen Darstellung der Ereignisse die Bevölkerung zu Komplizen des gewalttätigen Anschlags auf die deutschen Juden.

Nu, in 2018, is het zaak om de geschiedenis te kennen en er de lessen uit te leren.

Over Karten der Gewalt, Wolfgang Schäuble en de Volksgemeinschaft

 In de Duitse media zie je steeds meer Karten der Gewalt, waarop aangegeven is waar en wanneer er in dit jaar tot nu toe aanslagen op onderkomens van vluchtelingen en op die vluchtelingen zelf hebben plaats gevonden.


Dat soort kaarten vind je overigens ook al in 2014. Want het is al eerder begonnen. Zich meestal neonazi's noemende jonge mannen willen laten weten dat ze niet gediend zijn van vreemdelingen die het land binnenkomen. En daar horen geweld en intimidatie bij. Sterker, dat lijkt er de essentie van te zijn. Zie bijvoorbeeld ook dit bericht van SpiegelOnline van gisteren: Zuwanderung: Zahlreiche Angriffe auf Flüchtlingsunterkünfte.

Er valt nu ook een kaart van Nederland te maken. Met een grote stip bij Woerden, waar vorige week twintig jonge mannen met bivakmutsen een opvangcentrum voor asielzoekers bestormden.

We zien hier, kort gezegd, gebeuren waar een economisch beleid toe leidt dat er juist niet op gericht is om mensen, en vooral jonge mannen, bestaanszekerheid te geven. Maar hen integendeel dwingt om slecht betaalde baantjes aan te nemen, die nauwelijks helpen om boven de armoedegrens uit te stijgen, die hen geen toekomst bieden en waarbij risico's op werkloosheid en het moeten leveren van "tegenprestaties" voortdurend op de loer liggen.

Want volgens de wereld waar Wolfgang Schäuble in leeft, de Duitse minister van Financiën, die de Duitse en de Europese politiek nagenoeg in zijn greep heeft, zijn sociale ontberingen onvermijdelijk en zelfs economisch noodzakelijk. Zie Gut Instincts. The World According to Wolfgang Schäuble van Mark Schieritz. Het is een wereld- en mensbeschouwing die wel uit een diepgeworteld wantrouwen moet opstijgen. En waaruit een economisch beleid voortkomt dat inderdaad aan gut instincts appelleert, maar dat elke empirische onderbouwing ontbeert. Het is een fantasiewereld waar Schäuble in leeft en dat is een boze fantasie.

Zulk beleid creëert een hele bevolkingsgroep, vooral dus die jonge mannen, die er mee om moeten zien te gaan dat ze als mislukkelingen door het leven dreigen te gaan. Dat maakt ze ontvankelijk voor de verleidingen van collectief narcisme en gelijk daarmee opgaand: vreemdelingenhaat. Een narcist voelt zich altijd bedreigd en zal elke geboden gelegenheid aangrijpen om daar met geweld en intimidatie op te reageren. Als er aanleiding is om bedreigingen te zien, zoals wanneer er een vluchtelingenstroom op gang komt, dan slaat hij toe.

Dan krijgen we dus dat soort Karten der Gewalt in de media te zien.

Het hele proces is historisch niet uniek. Een of twee jaar geleden las ik het indrukwekkende boek Volksgemeinschaft als Selbstermächtigung. Gewalt gegen Juden in der deutschen Provinz 1919 bis 1939 van de Duitse historicus Michal Wildt. Een minutieus gedocumenteerd overzicht van aanslagen op Joden en hun onderkomens verspreid over Duitsland in de periode voorafgaand aan en tijdens het Hitler-bewind. De geschiedenis herhaalt zich, uiteraard in steeds nieuwe vormen en met nieuwe bijzonderheden.

Maar de patronen zijn herkenbaar.

Lees ook nog eens dat bericht Verontrustend actueel: een kijkje in de jaren 30 dat doet denken aan nu (aan de hand van Golo Mann).
Update. En lees ook Michael Klarman over de parallellen met de nazitijd. Update2. En lees nu ook Heiner Flassbeck.