De weg van eenzaamheid en sociale stress via verhoogde ontstekingsactiviteit naar gezondheidsproblemen

We hebben op dit blog al verschillende malen onderzoek voorbij zien komen dat licht werpt op de negatieve gezondheidseffecten van eenzaamheid en sociale stress. Omdat wij een fundamenteel sociale diersoort zijn, hebben we een vertrouwde en veilige en dus vanzelfsprekende sociale omgeving nodig om goed te gedijen en te floreren. Ook hebben we gezien dat een groot deel van de negatieve effecten van eenzaamheid en een onveilige sociale omgeving  verlopen via een verhoogde ontstekingsactiviteit. Zie Hoe meer gemeenschap en hoe minder statuscompetitie, hoe gezonder we zijn en hoe langer we leven voor het meest recente bericht.

Er is nu een fraai overzicht verschenen van al het onderzoek naar sociale omgeving en ontstekingsactiviteit: In Sickness and in Health: The Co-Regulation of Inflammation and Social Behavior, met Naomi Eisenberger, directeur van het Social and Affective Neuroscience Laboratory (UCLA), als eerste auteur.

Daarin gaat het zowel om de effecten van ontstekingen op sociaal gedrag en daarmee op iemands sociale omgeving als over de effecten van de sociale omgeving op ontstekingsactiviteit. Wat die laatstgenoemde effecten betreft, gaat het om onderzoek dat laat zien:

1. dat gedurende de levensloop ervaren sociale stress (sociale afwijzing, echtscheiding ouders, negatieve en competitieve relaties met anderen, verlies van partner) de ontstekingsactiviteit verhoogt
2. dat in het laboratorium opgeroepen stress (zoals abrupt moeten presteren voor een beoordelend publiek) de ontstekingsactiviteit verhoogt
3. dat eenzaamheid en sociaal isolement samengaan met verhoogde ontstekingsactiviteit en met een verhoogde ontstekingsreactie op bedreigingen van het immuunsysteem.

En dat alles heeft dus die negatieve effecten op de gezondheid, dat wil zeggen dat de kans op ontstekingsgerelateerde ziektes toeneemt (arthritis, diabetes, obesitas, aderverkalking en sommige typen kanker).

De auteurs geven ook een mogelijke ultimate verklaring voor het bestaan van deze effecten. (Zie "Wij samen" maakt pro-socialer voor het verschil tussen een ultimate en en proximate verklaring.) Het zou namelijk kunnen zijn (en dit citeer ik maar even):

that, through neural-immune connections, the immune system may have evolved to ‘listen in’ to certain features of the social environment to anticipate what kinds of immune processes might be most needed and to redirect energy and resources to those critical needs (Cole, 2013,2014; Eisenberger and Cole, 2012). To the extent that a lack of social connection is a survival risk, leading individuals to be more vulnerable to attack (by predators and hostile conspecifics) and thus more prone to wounding and infection, the body may respond to these social stressors by upregulating proinflammatory activity.

Anders gezegd, ons immuunsysteem is in het verleden zo geëvolueerd dat het in staat is om veranderingen in onze sociale omgeving te signaleren en op mogelijke bedreigingen vooruit te lopen. Dat gevoel van sociale onveiligheid dat je ervaart als je eenzaam bent of in een competitieve omgeving verkeert, dat vertaalt zich in een alvast verhoogde ontstekingsactiviteit. Of andersom: die verhoogde ontstekingsactiviteit vertaalt zich in dat onveiligheidsgevoel.

Meer over de stress en de pijn van sociale afwijzing

Sociale afwijzing brengt mensen in de tegenstrijdige toestand van bewust afstand houden van anderen en onbewust juist contact zoeken. Zie het bericht Sociale afwijzing leidt tot de spagaat van afstand houden èn contact zoeken. Dat innerlijke conflict lijkt nogal stressvol.

Aanwijzingen voor stress en zelfs pijn als gevolg van sociale afwijzing komen uit eerder onderzoek. Zo is er de studie Does Rejection Hurt? An fMRI Study of Social Exclusion uit 2003, waaruit blijkt dat sociale afwijzing een hersengebied activeert dat ook actief is bij fysieke pijn. Waarbij die activiteit ook inderdaad samenhangt met het subjectief ervaren gevoel van stress en ongemakkelijkheid. Tegelijk is een ander gebied actief dat wijst op pogingen tot cognitieve verwerking, zeg maar tot het zoeken naar een verklaring.

Dat lijkt er op dat in onze evolutie de aanpassing aan een intensief sociaal leven, zoals dat in de Paleo Sociale Omgeving, tot stand kon komen door "gebruik te maken" van het al aanwezige alarmeringssysteem van de fysieke pijn. Net zo als de ervaring van fysieke pijn aanzet tot gedragsverandering en daardoor essentieel is voor overleving, heeft ook sociale pijn een waarschuwingsfunctie. Denk er om, je hebt andere mensen nodig en als ze je afwijzen, is het urgent om uit te vinden waar dat aan zou kunnen liggen en er iets aan te doen.

Later onderzoek bevestigt deze resultaten en wijst er bovendien op dat sociale afwijzing of het verlies van sociale relaties ook letterlijk ziekmakend kan zijn. Zie Social Rejection Shares Somatosensory Representations With Physical Pain (2011).

Update. Zie ook eerdere berichten over de negatieve gezondheidseffecten van eenzaamheid, zoals Eenzaamheid maakt ziek. Maar hoe? en Door eenzaamheid meer stress, grotere kans op ontstekingen en eerder overlijden. Eenzaamheid en sociale afwijzing hangen waarschijnlijk nauw samen. Vaak zijn afgewezen maakt de kans op eenzaamheid groter. En eenzaamheid, hoe ook tot stand gekomen, zal veel samengaan met het (wel of niet terechte) gevoel door anderen te worden afgewezen of met de (wel of niet terechte) angst te zullen worden afgewezen.