Een lange weg naar een sociaalwetenschappelijk zicht op mensen en samenleving - 56 - De rationele keuzetheorie getoetst

Wat ook sterk bijdroeg aan mijn afscheid van de rationele keuzetheorie was het onderzoek naar het gedrag van mensen in het publieke goed dilemma, de meerpersoonsversie van het gevangenendilemma uit de speltheorie, die we al tegenkwamen toen het ging over The Logic of Collective Action van Mancur Olson. Bij publieke, of collectieve, goederen gaat het om goederen die als ze eenmaal aan één individu zijn verschaft, zonder extra kosten ook aan andere individuen ter beschikking staan. Anders gezegd, de consumptie van de één rivaliseert niet met de consumptie van de ander. (Ik neem deze omschrijving over uit de derde druk van  Democratie en Welvaartstheorie uit 1990 van Hans van den Doel (p.49), want dat ligt al een poos op mijn bureau te wachten tot het hier uitgebreider aan de orde komt. Zelfs bij De Slegte niet meer verkrijgbaar.) Hier het vorige bericht.

Denk als voorbeeld van een publiek goed aan "het tegengaan van klimaatverandering". Ieder land dat zich inspant om klimaatverandering tegen te gaan, zoals door te stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen, draagt bij aan de totstandkoming van het publieke goed, en de landen die zich niet inspannen, profiteren daar wel van mee.Vandaar dat landen daarover afspraken moeten maken, zoals nu op de Klimaatconferentie van de VN in Antalya.

(Ik maakte net mijn bijna dagelijkse wandeling door de buurt en raapte zoals vaker her en der wat zwerfafval op om het in een afvalbak te deponeren. Daarmee droegg ik bij aan het publieke goed "een schone buurt" en de andere buurtbewoners profiteren daar van mee.)

Welnu, de rationele keuzetheorie voorspelt dat een publiek goed niet tot stand komt. Mensen hebben er weliswaar belang bij, maar iedereen komt "rationeel" tot de conclusie dat het beter is om niet bij te dragen. Als ik bijdraag en anderen doen dat ook, dan komt het goed tot stand en was ik beter af geweest als ik niet had bijgedragen, want dan had ik de kosten daarvan bespaard. En als anderen niet hadden bijgedragen, dan had ik dat beter ook niet kunnen doen, want ik heb voor niets kosten gemaakt. Speltheoretisch gezegd is "niet bijdragen" (Defectie genoemd) de dominante strategie, want altijd beter dan "wel bijdragen" (Coöperatie genoemd). Dat was ook precies de boodschap van Mancur Olson, die daar nog aan toevoegde dat er uitzonderingen zijn, zoals de gevallen waarin de groep zo klein is dat het voor sommigen met een groot belang loont om het goed geheel op eigen kosten tot stand te brengen. 

Maar de rationele keuzetheorie voorspelt dus bijvoorbeeld dat internationale klimaatconferenties altijd zullen mislukken, of zelfs niet worden gehouden, zolang het bijdragen niet kan worden afgedwongen. En voorspelt dat alle buurten vol liggen met zwerfafval.

In tegenstelling tot economen. die liever zo lang mogelijk aan hun modellen vasthouden, zijn sociale wetenschappers geneigd om ideeën te toetsen aan de werkelijkheid. Dat gebeurde ook met deze voorspellingen van de rationele keuzetheorie. Er ontwikkelde zich een golf van onderzoek.

Ik herinner me een reeks studies van Gerald Marwell en Ruth Ames, die al in 1979 begon met Experiments on the Provision of Public Goods. I. Resources, Interest, Group Size, and the Free-Rider Problem. Middelbare scholieren konden na uitleg keuzes maken over hoeveel van de hen verstrekte tokens ze wilden "investeren" in een group exchange. Na alle keuzes kregen ze te horen hoeveel tokens ze verdiend of verloren hadden en kregen ze naar verhouding in geld uitbetaald. Het ging de onderzoekers in de eerste plaats om de strong freerider hypothese: de voorspelling dat er geen of nagenoeg geen tokens zouden worden geïnvesteerd, zoals door de rationele keuzetheorie werd voorspeld. 

Ze vatten de resultaten als volgt samen:

Certainly the clearest, and perhaps the most important, finding in this study is the lack of support for hypothesis 1, the strong free rider. The mean investment in the group exchange for all subjects is 127.6 tokens. For a typical group of four this means that approximately 57% of available resources are invested in the public good. The amount invested is not only well above the mean value of close to zero predicted by the strong free-rider hypothesis, it is 28% above the average investment required for reaching the provision point.

Dat laatste slaat erop dat een minimaal aantal geïnvesteerde tokens nodig was.

In fact, two-thirds of the subjects invested more than half of their tokens in the group exchange, and 22% invested all of their tokens. Only 13% contributed nothing. There can be little doubt that subjects in our experiment do not fit Olson's description of rational free riders in this isolated, abstract, but financially real situation. 

Slechts 13 procent van de deelnemende scholieren gedroeg zich volgens de rationele keuzetheorie. Anders gezegd, in een willekeurig gekozen groep scholieren is er slechts een kleine minderheid die liftersgedrag vertoont, niet meedoen, maar wel meeprofiteren.

De scholieren was gevraagd over wat ze verwachten over de keuzes die andere deelnemers zouden maken. Dat leverde een uiterst interessant inzicht op, dat de onderzoekers ten onrechte slechts terloops opmerken. Het aantal zelf geïnvesteerde tokens bleek namelijk sterk samen te hangen met wat verwacht werd van de andere deelnemers. Degenen die veel bij wilden dragen, verwachten dat anderen dat ook wilden. En de freeriders verwachtten dat zelfde gedrag ook van anderen. 

Het leek alsof er sterk verschillende beelden bestonden van de sociale wereld, van welk gedrag je van anderen kunt verwachten: samenwerken voor het algemeen belang of profiteren van de inspanningen van anderen. 

Dat was een inzicht dat een cruciale rol ging spelen op mijn verdere weg naar dat sociaalwetenschappelijke zicht op mensen en samenleving. 

Een lange weg naar een sociaalwetenschappelijk zicht op mensen en samenleving - 55 - De tussenstap van de sociale doelen

Mijn afscheid van de rationele keuzetheorie verliep in stappen. De eerste stap bestond er uit dat ik tot het, eigenlijk heel voor de hand liggende, inzicht kwam dat je de essenties van het sociale leven niet in kaart krijgt als je theoretisch postuleert dat mensen niets anders doen dan hun nut maximaliseren. Je reduceert dan het sociale gedrag en sociale processen tot een kaal staketsel, met als voordeel dat je er wiskunde op kunt loslaten (wat aantrekkelijk is als je van wiskunde houdt), maar met als nadeel dat waar het eigenlijk om gaat buiten zicht blijft. Hier het vorige bericht.

Wat er buiten zicht blijft? Dat is natuurlijk de menselijke sociale natuur. Waar Willem Banning, geïnspireerd door Erich Fromm, op doelde toen hij betoogde dat het in de sociologie moest gaan om mens en menselijkheid. En ik moet daaraan hebben teruggedacht toen ik besloot dat je grip krijgt op die sociale natuur door uit te zoeken door welke sociale doelen mensen zich laten leiden. Erich Fromm onderscheidde vijf "fundamentele levensbehoeften" en deed dat op grond van zijn levenservaring en zijn ervaringen als psychiater. Maar er waren sinds de jaren vijftig belangrijke ontwikkelingen in de biologie geweest, die ik had bijgehouden en die een onderbouwing leken te verschaffen. Een onderbouwing voor wat ik een theorie over sociale doelen noemde. 

En daarover ging het in dat conferentiepaper van 1998 waar ik het in het vorige bericht over had, maar ook in het artikel Sociale wetenschappen in ontwikkeling. Waarom sociologen zich moeten openstellen voor de biologie, dat ik een jaar later samen met Rudi Wielers schreef. 

Wat hield die theorie van sociale doelen eigenlijk in? Die hield in de eerste plaats in dat we de stap zetten om de menselijke sociale natuur echt serieus te nemen. Dus om met een biologische blik, dus evolutietheoretisch, te kijken. Dat kon ook, want er hadden zich in de biologie ontwikkelingen voorgedaan die zicht boden op de onderliggende principes van sociaal gedrag, dat wil zeggen gedrag ten opzichte van soortgenoten. Het voert nu te ver om daar nu een uiteenzetting van te geven. Lees vooral dat paper en/of dat artikel. Rudi en ik komen tot drie biologische principes waarop een theorie over sociale doelen (of emoties) kan worden gebaseerd: statuscompetitie, verwantschapsaltruïsme en wederkerigheidsaltruïsme. 

Statuscompetitie slaat erop dat soortgenoten concurrenten zijn in de strijd om schaarse bronnen en om verspreiding van genen in volgende generaties. Dat gegeven heeft ertoe geleid dat in het verleden is geselecteerd op de vermogens om die concurrentie zo goed mogelijk het hoofd te bieden. Bij zoogdieren en dus ook mensen houdt dat het streven in, het doel, om in de groep een zo hoog mogelijke status te verwerven. 

Verwantschapsaltruïsme houdt in dat er ook anderen kunnen zijn waarmee we onze specifieke combinatie van genen gemeen hebben en die de motivatie, het doel, om te zorgen opwekken. Want door bij te dragen aan de overleving van verwanten, vergroten we de kans op verspreiding van onze genen in volgende generaties. Complementair daaraan zal er een selectie hebben plaatsgevonden op de motivatie, het doel, om de kans te vergroten dat je die zorg ontvangt en dan hebben we het over de geneigdheid om je te hechten. 

En het principe van wederkerigheidsaltruïsme slaat op het vermogen en de motivatie om met anderen steun uit te wisselen, dus om anderen bij te staan die jou hebben bijgestaan. Daarbij ging ik er van uit dat de menselijke groepsvorming, die uitgaat boven verwantschapsgroepen, gebaseerd is op dit wederkerigheidsaltruïsme. Doordat het behoren tot zo'n groep de kans op overleving en voortplanting vergroot, zal er dus een selectie hebben plaatsgevonden op de motivatie, de doel, om "ergens bij te horen" (belonging). Of anders gezegd, het doel om eenzaamheid te vermijden.

Kortom, volgens deze, biologisch onderbouwde, theorie van sociale doelen streven mensen naar status, naar zorg voor en hechting aan verwanten en naar ergens bij horen. 

Maar kun je dan met deze sociale doelen gewoon verder met die rationele keuzetheorie? Daar had ik duidelijk nog niet goed over nagedacht. Want die rationele keuzetheorie gaat over optimaliseren zoals een consument geacht wordt te doen: besteed je middelen (je budget) over verschillende opties (goederen) tot het moment dat het marginale nut van elke optie gelijk is. Je hebt dan je nut gemaximaliseerd. De vraag is of er ook een budget bestaat dat je op deze wijze optimaal besteedt over verschillende sociale doelen. Het probleem hoe die sociale doelen zich tot elkaar verhouden, doemde op en vroeg om een oplossing.

En als het over de speltheorie gaat, dan wordt alle gedrag geacht strategisch te zijn. Anders gezegd, je bent alleen geïnteresseerd in de opbrengsten van interacties, niet in de personen die erbij zijn betrokken. Personen zijn inwisselbaar. Maar als je het sociale leven zoals wij dat kennen serieus neemt, dan komt de vraag op of er inderdaad alleen maar strategisch gedrag bestaat. Daarop moest een antwoord komen.

Maar bovendien kwam de vraag op of ik met die drie biologische principes wel goed had nagedacht over het onderscheid tussen ultimate en proximate verklaringen. Bij die drie principes gaat het over ultimate verklaringen, dat wil zeggen verklaringen voor het bestaan van een bepaald gedragspatroon. Maar het verklaren van het op een bepaald moment in een bepaalde situatie optreden van dat gedrag, van wat het gedrag uitlokt, een proximate verklaring, is iets anders.

Er was dus werk aan de winkel. Die theorie van sociale doelen was niet meer dan een tussenstap op weg naar het afscheid van die rationele keuzetheorie. In volgende berichten dus meer daarover.

En waar ik natuurlijk nog uitgebreid op terugkom, is wat dit alles betekende voor de studenten. En dus voor mijn onderwijs en voor het onderwijs van de Groningse sociologie-opleiding. Hier het volgende bericht.

Een lange weg naar een sociaalwetenschappelijk zicht op mensen en samenleving - 54 - De rationele keuzetheorie en een vervolgstap: sociale doelen

Dat die economische theorie van het menselijk gedrag zich in de sociologie aandiende, en dat ik daarmee aan de slag ging, was onderdeel van wat ik 1987 als de overgang van oude naar nieuwe sociologie analyseerde en documenteerde: 'Oude' en 'nieuwe' sociologie in 1964 en 1984. Lindenberg had twee jaar eerder het onderscheid gemaakt tussen oude en nieuwe sociologie (Rational Choice and Sociological Theory). En Raymond Boudon (1934 - 2013) had eerder de overgang opgemerkt van het oude, "deterministische" paradigma naar het nieuwe, "interactionistische" paradigma (De Logica van het Sociale). Van de maatschappij als sociaal systeem naar de maatschappij als mensenwerk. Hier het vorige bericht.

Dat wekt de indruk dat het vak sociologie bezig was een nieuw begin te maken. Dat het was gaan inzien dat het onder een verkeerd gesternte was geboren, dat van de gemaakte fouten geleerd was en dat een nieuwe weg moest worden ingeslagen. Maar dat beeld is te rooskleurig. Er werd slechts halfslachtig afscheid genomen van dat oude systeemdenken, van de verkeerd begrepen waardevrijheid en van de variabelensociologie, waardoor de invloed ervan bleef doorwerken. 

Maar goed, ik ging aan de slag met die economische theorie van het menselijk gedrag, dat wil zeggen, met de rationele keuzetheorie. Ik had weliswaar mijn bedenkingen, maar die waren nog zo vaag en onuitgewerkt dat ze mij niet weerhielden. En ik neutraliseerde ze met het idee van theorievorming als modelbouw: je moet nu eenmaal beginnen met eenvoudige, abstracte, veronderstellingen en die stapsgewijs aanpassen en realistischer maken naar aanleiding van wat onderzoek uitwijst.

Dat bracht me bijvoorbeeld tot het artikel A Rational-Choice Explanation of Compositional Effects in Educational Research, waarin ik een mogelijk sociaal mechanisme construeerde dat een verklaring verschafte voor het vaak gevonden effect van het gemiddeld prestatieniveau van een schoolklas op de individuele prestaties. Dat klinkt wat ingewikkeld, maar het komt erop neer dat een leerling die in een gemiddeld beter presterende klas terechtkomt, beter gaat presteren dan dat hij zou doen als hij in een gemiddeld slechtere klas was beland. 

De aanleiding daartoe was dat Theo Mensen en Henk Guldemond dat effect in hun onderzoek hadden gevonden en dat Theo bij mij kwam met de vraag hoe ik dat "als theoreticus" zou verklaren. Ik veronderstelde dat een betere klas bij de leraar een hogere standaard uitlokt, waardoor hij meer probeert om ook de mindere goede leerlingen tot betere prestaties te brengen. Daarvoor gebruikte ik een combinatie van de marginale analyse en de Subjective Expected Utility - theorie. Daarmee kon ik ook nieuwe voorspellingen afleiden. 

Ik kijk er nu met enige verbazing en zelfs gêne op terug. Maar met wat ik toen wist (en niet wist), leek het mij belangrijk werk om te doen. En ik was niet de enige, want in de kringen van de aanhangers van de rationele keuzetheorie scoorde ik er mee. De grote James Coleman, bij wie ik natuurlijk zeer opkeek, was destijds bij de Groningse Vakgroep Sociologie op bezoek, las een eerste versie en nam het op in het door hem pas opgerichte tijdschrift Rationality and Society.

Dus ging ik nog wel een poos door op de zo ingeslagen weg. Naar aanleiding van de toen opvallende toename van verwijzingen van leerlingen in het basisonderwijs naar het speciaal onderwijs ontwierp ik samen met Cora Maas een verklaringsmodel voor de verdeling van tijd een aandacht van de leraar over de leerlingen en de invloed van de ouders daarop: Leerkrachten, probleemleerlingen en ouders. Een verklaringsmodel voor de tijd- en aandachtverdeling van de leerkracht en de invloed van de ouders. 

En ik verdiepte me in Gary Beckers economische theorie over sociale interacties en analyseerde daarmee hoe mensen in de jaren 30 en in de jaren 80 reageerden op werkloos worden: The Welfare State and Unemployment: A Theoretical Analysis. 

En tenslotte dook ik in een economisch model van crimineel gedrag en vroeg ik me af hoe je daarin rekening zou kunnen houden met het sociologische thema van socialisering: Het economische model van het wetsnalevingsdilemma.

Maar gaandeweg kreeg ik wel genoeg van die rationele keuzetheorie. Alles goed en wel, je kon er sociale processen mee analyseren, maar als de menselijke sociale natuur volledig uit het zicht blijft, want er is slechts "nutsmaximalisering", dan komen wezenlijke zaken niet aan de orde. Ik kan me dat niet meer herinneren, maar misschien dacht ik wel eens terug aan Bannings mens en menselijkheid, waarmee ik ooit aan mijn studie sociologie begon.

Dus verlegde ik opnieuw de koers. Op weg naar een sociale wetenschap die de menselijke sociale natuur serieus neemt. De eerste stap die ik zette, was dat ik weliswaar vasthield aan dat idee van doelgerichtheid, maar daaraan de noodzaak verbond van een theorie over sociale doelen. Niet meer dat lege doel "nutsmaximalisering", maar een empirisch onderbouwde specificatie van doelen die mensen in hun sociale leven nastreven. Dat leidde tot het paper Rational Choice Theory Needs a Theory of Social Goals. About the Relation Between Sociology, Economics and Biology. 

Dat paper had ik voorbereid voor het XIII World Congress of Sociology in 1998 in Montreal, Canada. Als ik het me goed herinner, was er iets met de financiering waardoor ik daar toch niet naar toe ging. Ik had er veel tijd aan besteed en had het natuurlijk ergens ter publicatie moeten aanbieden. Maar daar kwam het niet van en zo bleef het liggen. Volg de link om het te lezen, maar neem er wel even de tijd voor. Hieronder de Introduction. 

In the course of the second part of the twentieth century rational choice theory (RCT) entered sociology, inspired by an economist’s analysis of group behavior (Olson, 1974). Although at the end of this century it may be ascertained that RCT has a strong foothold in sociology, her adherents still form a minority in their discipline. Nevertheless, the entrance of RCT in sociology will undoubtedly turn out to be a main event in the history of the discipline. Its main significance is that sociology ceased to ignore the important insight that you need a theory of purposeful behavior for the study of individual behavior and social processes. 

At the time this insight was already taken for granted in economics and biology. Therefore the arise of RCT in sociology also meant that sociologists had, and have, to rethink their relation to these disciplines. In the before-RCT period the general opinion was that in order to let sociology become a serious and well-respected scientific discipline, it should develop independently. The question of what kind of relationship it should have with its neighbors was solved in a very straightforward way: there should be no relationship whatsoever. Now that a very central tool, the theory of purposeful behavior, appeared to be common to sociology and at least two of its neighbors, this simple solution is no longer satisfactory. In this paper I propose a new solution. 

In a nutshell it holds that: (1) sociology, contrary to economics, needs a theory of social goals for developing sociologically interesting applications of a theory of purposeful behavior, and (2) this theory of social goals can be grounded on the biological principle of hierarchical organization of behavior and on neo-Darwinian biology, particularly on the theories of biological competition, kinship altruism and reciprocal altruism. I will arrive at this solution by trying to find out what the implications are of applying a theory of purposeful behavior in the study of contemporary society. 

First I expound the way economics use the idea of purposive behavior. This way was almost automatically copied by RCT-sociologists. As I will show this has important shortcomings for the study of contemporary human society. A means to redress these shortcomings is to make use of the biological principle that all behavior is hierarchically organized. I use this principle in order to propose a theory of human social goals, claiming that for a proper study of contemporary human society such a theory is indispensable, not only for explanatory problems, but also as the basis of a social welfare theory, the sociological counterpart of economic welfare theory. 

First, I describe the economic way of using the theory of purposive behavior, and I expound the limitations of a RC-sociology that by and large copies this way. This includes a short review of earlier critics of the socalled economic viewpoint. Then I give a description of the way biology can provide a basis for developing a theory of social goals, and I discuss the theory itself. An empirical test of the theory consists in checking whether the attainment of social goals has positive effects for health and well-being. This is the subject of the final section of the paper.  

Hier het vervolg. 

Een lange weg naar een sociaalwetenschappelijk zicht op mensen en samenleving - 53 - Wat zich aandiende. En over boeken die niet meer in mijn boekenkast staan

Hoe kwam het dat ik, dat zal rond 1980 zijn geweest, als socioloog de economische theorie van het menselijk gedrag als een uitkomst zag en mijn vak binnenhaalde? Het antwoord daarop is eenvoudig. Het leek mij vanzelfsprekend om de maatschappij als mensenwerk te zien en dus dat inzichten in de algemene principes van het menselijk gedrag, in de menselijke sociale natuur, in de beoefening van het vak onmisbaar zijn. Maar het vak werd overwegend beoefend zonder dat zulke inzichten centraal stonden, sterker, dat zulke inzichten nodig waren, werd met zoveel woorden ontkend. Doordat ik me daarbij ongemakkelijk voelde, stond ik open voor wat zich maar aandiende. En wat zich aandiende was die economische theorie van het menselijke gedrag. Hier het vorige bericht.

Die theorie hield in dat het menselijk gedrag wordt gereduceerd tot het principe van doelgerichtheid, zonder in de theorie zelf in te gaan op de aard van die doelen. Het gaat erom dat mensen iets nastreven en dat iets noemen we "nut". En we kijken wat we op grond van die "nutsmaximalisering" alleen, kunnen verklaren en voorspellen. Wat mensen willen, de aard van hun doelen of voorkeuren, dat houden we buiten de theorie. We voeren daarover ad hoc veronderstellingen in of we laten het aan de empirie over om ons daarover te informeren. 

Dat laatste slaat op het economische leerstuk van de revealed preference, de gebleken voorkeur. Hoe mensen handelen, vertelt ons wat ze nastreven. Je zou mensen natuurlijk ook kunnen vragen naar hun voorkeuren, maar economen kijken liever naar hun gedrag. Dat kunnen ze vaak ook, doordat ze statistieken, zoals over consumentengedrag, tot hun beschikking hebben.

Ik leerde dat er van deze wel heel "kale" theorie, drie uitwerkingen bestonden, elk voor een situatie waarin mensen kunnen terechtkomen. In een sociale situatie hebben ze met andere mensen te maken en is dus de uitkomst van hun gedrag mede afhankelijk van wat die anderen doen. Mensen moeten dan veronderstellingen maken over het gedrag van anderen en hun eigen gedrag daarop aanpassen. We hebben dan de uitwerking van het strategische gedrag, dus van de speltheorie, die ik al noemde. Ik bestudeerde o.a. het toen net uitgekomen Games as Models of Social Phenomena van Henry Hamburger.

Een tweede uitwerking gaat over situaties waarin mensen de keuze hebben tussen verschillende alternatieven en waarin ze inschattingen maken over de verwachte opbrengsten van elk alternatief. Die uitwerking staat bekend als de Subjective Expected Utility (SEU-) theorie en veronderstelt dat mensen die inschattingen maken volgens de principes van de waarschijnlijkheidsrekening. Een verwachte opbrengst is dan de ingeschatte waarde van de uitkomst gedeeld door de ingeschatte kans dat die uitkomst optreedt.

En als derde is er de situatie waarin mensen hun gedrag aanpassen aan veranderingen. We hebben het dan over de micro-economie. Het mooie daarvan vond ik dat die zo keurig wordt opgebouwd, vanaf het eenvoudige begin (1 consument, 1 goed) tot aan de markt (veel consumenten, veel goederen) en de theorie van vormen van marktfalen (denk aan het publieke goed uit het vorige bericht).  Hoewel ik het bijvak economie had gedaan, eerst bij Jan Pen (1921 - 2010) en later bij Cees de Galan (1932 - 1987), was daar de micro-economie toch maar weinig aan de orde gekomen. Voor Jan Pen, die vooral macro-econoom was, had ik al het beroemde handboek Economics. An Introductory Analysis van Paul Samuelson doorgewerkt, dat Keynesiaans georiënteerd was. Maar ik verdiepte me nu ook in het meer micro-economische georiënteerde en in 1975 verschenen Economics van Lipsey en Steiner. 

Ik stak dus veel energie in die economische theorie van het menselijk gedrag. Ik kon aan de slag met de maatschappij als mensenwerk. Ook als mensenwerk dat kan worden verbeterd. Want de theorie verschafte ook een criterium voor verbetering op collectief niveau. Dat was het Pareto-criterium: een maatschappelijke toestand is optimaal (of efficiënt) als er niet meer een verandering mogelijk is waarmee tenminste sommigen er op vooruitgaan. Anders gezegd, als alle mogelijkheden voor verbetering zijn benut, zonder dat zulks met achteruitgang voor sommigen gepaard is gegaan. Nog anders gezegd, zolang  er maar geen verliezers zijn, is alles oké. Ook als in die optimale toestand de een veel beter af is dan de ander. 

Een en ander had natuurlijk gevolgen voor mijn onderzoek. En voor mijn onderwijs. Studenten kregen hier zacht gezegd nogal wat van mee. Ik deed weliswaar sociologisch onderzoek en ik gaf sociologisch onderwijs, maar daar zat wel heel veel economie in. In het vervolg meer daarover. 

En natuurlijk ook over hoe ik langzaam maar zeker groeiende twijfels kreeg over de ingeslagen weg. Met onder meer als gevolg dat die boeken die ik hierboven noem, niet meer in mijn boekenkast staan. Hier het vervolg.

Een lange weg naar een sociaalwetenschappelijk zicht op mensen en samenleving - 52 - Zo werd ik als socioloog onderdeel van wat "economisch imperialisme" ging heten

Though I am an economist, and the tools of analysis used in this book are drawn from economic theory, the conclusions of the study are as relevant to the sociologist and the political scientist as they are to the economist.

Hier is, in 1965, de econoom Mancur Olson (1932 - 1998) aan het woord, op p.3 van zijn The Logic of Collective Action, zijn proefschrift aan de Universiteit van Harvard, dat in 1971 werd herdrukt. Die herdruk moet ik ergens in de jaren 70 hebben aangeschaft. Dat het niet meer in mijn boekenkast staat, wijst erop dat ik ooit gedacht heb het niet meer nodig te zullen hebben. Gelukkig is het hier te lezen.

Op mijn lange weg naar een sociaalwetenschappelijk zicht op mensen en samenleving markeert dit boek het begin van een belangrijke etappe, die veel tijd in beslag nam, achteraf gezien te veel. Hier het vorige bericht.

Ik voelde ongemak bij het vak sociologie dat ik gestudeerd had en dat ik na 1971 aan de Groningse universiteit doceerde. Zonder dat ik dat ongemak zo goed kon verwoorden als ik het nu kan. Erop terugkijkend was ik op zoek naar een theoretisch kader waarin de maatschappij als mensenwerk kon worden geanalyseerd. Waarin dus het vak die drie mankementen achter zich zou hebben gelaten. Methodologisch gezegd: waarin de compositieve methode als vanzelfsprekend en gangbaar zou zijn gehanteerd. Mensenwerk, dat dus ook zou kunnen worden beoordeeld op de kwaliteit ervan.

Welnu, die maatschappij als mensenwerk, die kwam ik tegen bij Mancur Olson. Niet dus bij een socioloog, maar bij een econoom. De econoom die zicht had op het belang van zijn werk voor het vak sociologie.

Olsons betoog was eenvoudig en goed te begrijpen. Als mensen een gemeenschappelijk belang hebben, volgt daar niet uit dat ze zich inspannen om dat belang te verwezenlijken. Als het namelijk om een zogenaamd publiek goed gaat, dan profiteren de anderen van ieders inspanning mee. Een flinke loonsverhoging in een bedrijfstak is zo een publiek goed voor de werknemers. Als de vakbond zo'n loonsverhoging uit de onderhandelingen weet te slepen, dan profiteren ook de niet-leden daarvan mee. Dat maakt het voor alle werknemers de beste optie om niet lid te worden en wel mee te profiteren. Maar dan is er dus geen vakbond en geen flinke loonsverhoging. Het wel degelijk bestaan van vakbonden betekent dat er oplossingen voor dit probleem zijn gevonden, zoals verplicht lidmaatschap of het bieden van speciale voordelen aan leden.

Daar valt veel meer over te zeggen, en dat doet Olson, maar dit lijkt me al voldoende om in te zien dat hij  naar de maatschappij kijkt als mensenwerk. Mensen willen een goed leven en zien in dat voor het bereiken daarvan inspanningen zijn vereist. Ze komen in allerlei situaties terecht waarin die inspanningen lonen. En er kunnen sociale situaties zijn, zoals die van een publiek goed, waarin dat niet het geval is. Als iedereen dan individueel besluit om zich niet in te spannen, dan ontstaat een sociaal inferieure toestand, die verbeterd zou kunnen worden als iedereen zich wel zou inspannen. Maar voor het bereiken van die sociaal superieure toestand moet collectief iets geregeld worden. Degenen die zich wel inspannen moeten beloond worden of degenen die zich niet inspannen gesanctioneerd. Er moet overlegd worden, er moeten afspraken gemaakt worden en er moet op naleving daarvan gecontroleerd worden. 

Wat hebben we? Mensenwerk! Niet een sociaal systeem dat zichzelf via terugkoppeling in stand houdt. Met posities en rolverwachtingen waaraan mensen voldoen. Of met "afwijkend gedrag", als ze dat niet doen. Niet een studieobject waar we in variabelentaal over dienen te theoretiseren, maar waar we sociale processen waarnemen en analyseren.

Niet verwonderlijk dus dat ik dat boek van voor tot achteren intensief bestudeerde. En dat ik er mee aan de haal ging. En dat ik me in de speltheorie ging verdiepen. Want Olson had het over het publieke goed-dilemma uit de speltheorie, die in 1944 was begonnen met Theory of Games and Economic Behavior van John von Neumann en Oskar Morgenstern. 

En niet verwonderlijk dat ik geïnteresseerd raakte in de rationele keuzetheorie of nutstheorie. Want die werd in de speltheorie gebruikt, waar het ging over de principes van strategisch gedrag. Maar die me ook leidde naar de micro-economie, waarin het ging om nutsmaximaliserend gedrag van consumenten en producenten. 

En zo werd ik als socioloog onderdeel van wat "economisch imperialisme" ging heten, de invloed die er van de economische wetenschap uitging op de andere sociale wetenschappen, in het bijzonder op de sociologie. De theoretische leegte van het vak sociologie moest eens worden opgevuld en en dat gebeurde  met de economische theorie van het menselijk gedrag. Zoals in The Economic Approach to Human Behavior van Gary Becker uit 1976. De Gary Becker die in Chicago hoogleraar was in economie en sociologie en die in 1992 de Nobelprijs voor economie kreeg uitgereikt. 

Over dat alles meer in het vervolg. Ik had een theorie over mensenwerk gevonden, maar wat leverde dat op?