Marwell en Ames gingen in een vervolgstudie na of de rationele keuzetheorie het misschien beter zou doen als je de geldbedragen die in het geding zijn verhoogt en als je de proefpersonen vaker laat kiezen zodat ze meer inzicht krijgen in de aard van het publieke goed dilemma. Hier het vorige bericht. Maar het bleek dat ook bij vervijfvoudiging van de geldbedragen en met ervaren proefpersonen de resultaten niet wezenlijk anders zijn. Ook een tweede vervolgstudie, in een (iets) realistischer setting en met een vergelijking tussen een deelbaar en een ondeelbaar publiek goed, liet zien dat er, in strijd met wat de rationele keuzetheorie voorspelt, in aanzienlijke mate werd bijgedragen aan de totstandkoming van het publieke goed.
Tenslotte was er in 1981 een derde vervolgstudie met overeenkomstige resultaten, maar met een interessant nieuw inzicht. Alle vorige studies waren uitgevoerd met scholieren of studenten als proefpersonen, maar nu werd een deelstudie uitgevoerd met alleen eerstejaarsstudenten economie als proefpersonen. Dat waren dus studenten die gekozen hadden om het vak economie te gaan studeren, het vak waarin die rationele keuzetheorie als theorie over menselijk gedrag wordt gedoceerd. En wat bleek? De economiestudenten droegen ongeveer de helft minder bij aan het publieke goed dan de proefpersonen hadden gedaan in al die vorige studies.
Wat was hier aan de hand? De rationele keuzetheorie gaat dus beter op voor degenen die net zijn begonnen aan het studeren van het vak waarin die theorie wordt onderwezen? Zij zijn minder dan anderen bereid om samen te werken met het oog op het realiseren van een gezamenlijk belang.
Verschillen economen en studenten economie van andere mensen misschien in de zin dat ze egoïstischer en opportunistischer, dus minder bereid tot samenwerken? En als dat zo is, komt dat dan doordat meer egoïstische mensen meer kiezen om economie te studeren (selectie-effect) of doordat het studeren van het vak economie, en het daardoor meer in aanraking komen met de rationele keuzetheorie mensen egoïstischer maakt (beïnvloedingseffect)?
Naar aanleiding van het beïnvloedingseffect vroeg ik me al eens af of we niet beter af zouden zijn als minder jongeren economie (of bedrijfskunde) zouden studeren. Want je zou toch niet willen dat een universitaire studie eraan bijdraagt dat we in de maatschappij meer te maken hebben met egoïsme en competitief gedrag.
Maar het onderzoek naar het mogelijke verschil en naar die beide effecten ging door en levert niet altijd even duidelijke conclusies op. De studie Are People Trained in Economics “Different,” and if so, Why? A Literature Review gaf in 2019 een overzicht van de literatuur.
Daaruit bleek dat een opleiding economie inderdaad egoïstischer maakt, maar dan bovenal in speltheoretische experimenten, dus in situaties die sterk overeenkomen met wat behandeld wordt in de economische leerstof. In alledaagse situaties, en als er geen geld in het spel is, lijkt dat verschil met niet-economen kleiner te zijn.
Verder zijn er aanwijzingen voor zowel het selectie-effect als het beïnvloedingseffect. Wat die beïnvloeding betreft, lijkt het zo te zijn dat de invloed mede verloopt via de inschatting die mensen maken van het gedrag van anderen. Als je als economiestudent leert dat de rationele keuzetheorie ook echt het menselijk gedrag beschrijft of als die suggestie gewekt wordt, dan brengt dat je er gemakkelijk toe om jezelf ook zo te gedragen. Misschien omdat je daar dan moreel minder last van hebt. Of omdat je je wel gedwongen voelt om jezelf te beschermen tegen dat gedrag van anderen. Als de sociale wereld zo egoïstisch in elkaar zit, dan moet ik wel zien te voorkomen dat er van mij geprofiteerd wordt.
Het in aanraking komen met economische leerstof lijkt dus te werken als een aanwijzing voor hoe mensen in het algemeen zich gedragen. Daar wordt je door beïnvloed. En dat komt dus overeen met de gedachte dat mensen zich bij de "keuze" om samen te werken of te profiteren van de samenwerking door anderen laten leiden door de signalen die ze krijgen over de aard van hun sociale omgeving.
Dat werpt licht op die terloopse opmerking van Marwell en Ames in de conclusies van hun eerste studie, namelijk dat de scholieren die samenwerkten ook samenwerking van de andere deelnemers verwachtten en degenen die dat niet deden ("defecteerden") eveneens dat gedrag van anderen verwachtten. Marwell en Ames maakten er melding van, maar wisten duidelijk niet goed wat ze daarmee aan moesten.
Maar toen ik dat destijds las, begon het me te dagen dat het juist een theoretisch uiterst relevant gegeven is. Mensen handelen zelden, eigenlijk nooit, in een sociaal vacuüm. Ze hebben door eerdere ervaringen een beeld ontwikkeld over de sociale wereld waarin ze zich bevinden. Of over de verschillende sociale werelden waarin ze zich begeven. En natuurlijk passen ze hun gedrag aan bij de aard van de sociale wereld waarmee ze op dat moment te maken hebben. Of denken te maken hebben. En achteraf denk ik hoe vreemd het is dat dat inzicht pas zo laat tot me doordrong.
Dat leidde me naar het veel geciteerde artikel Social interaction basis of cooperators' and competitors' beliefs about others van de sociale psychologen Harold.H. Kelley en Anthony.J. Stahelski, dat al in 1970 was verschenen. Daarover de volgende keer.
