James Galbraith over wat er echt aan de hand is in Europa - en waarom dat optimistisch stemt

De econoom James K. Galbraith (zoon van John Kenneth Galbraith) is hoogleraar aan de Universiteit van Texas in Austin en auteur van o.a. The Predator State (2008) en The End of Normal: The Great Crisis and the Future of Growth (2014). Ik besteedde op dit blog eerder aandacht aan hem. Zie hier en hier. Dat was naar aanleiding van een lezing die hij, in 2012, hield voor de Duitse vakbeweging, waarin hij uiterst kritisch was over de aanpak door de Europese leiders van de gevolgen van de financiële crisis.

Maar Galbraith is ook al heel lang bevriend met de econoom Yanis Varoufakis, die zoals bekend sinds kort minister van Financiën is van het geplaagde Griekenland. Hij is mede daardoor nauw betrokken bij de beraadslagingen binnen de Griekse regering en maakte van dichtbij mee hoe de Europese functionarissen en politici hebben geprobeerd om de nieuwe, linkse Griekse regering terug in het hok te krijgen van de rampzalig gebleken bezuinigingspolitiek. Zie hier zijn verslag van en zijn visie op wat zich tot nu toe heeft afgespeeld: The Real Thing: An Anti-austerity European Government.

Als je de berichtgeving in de media een beetje volgt, dan kun je niet anders dan heel somber worden van hoe de sekte die in het Europese economische beleid aan de macht is, probeert om een democratisch gekozen regering met afwijkende opvattingen te intimideren en in het gareel van de neo(ordo)-liberale orthodoxie te dwingen.

Maar het valt op dat Galbraith toch neigt tot optimisme. Hij benadrukt waar het echt om gaat, namelijk dat er nu in Griekenland een stabiele regering aan de macht is, die echt werk maakt van het ontmantelen van de corrupte Griekse politieke klasse.

En dat tegen alle weerstand in, ook die van de Griekse media. En tot verbijstering van de Europese machthebbers, die dit eigenlijk zouden moeten toejuichen. Maar die zijn kennelijk gebiologeerd door de vrees dat er vanuit het nietige Griekenland een reëel alternatief groeit voor het heersende economische beleid van bezuinigen en "hervormen". En dat weten we van sekteleden: de bedreiging die daarvan uitgaat, sterkt hen in de leer.

Maar toch is Galbraith optimistisch. En dat ontleent hij niet alleen aan het eenvoudige voldongen feit van die nieuwe, democratisch gekozen Griekse regering, maar ook aan het pragmatisme van iemand waarvoor hij normaliter weinig lof heeft, de Duitse bondskanselier Angela Merkel. Wat hij weet van de ontmoeting tussen Merkel en Tsipras, de Griekse premier, brengt hem kennelijk tot de overtuiging dat de pragmaticus Merkel tot het besluit is gekomen dat een ander beleid nodig is. Veel en veel te laat, maar dat hoort nu eenmaal bij Merkel.

Dat geeft de hoop dat de democratie in Europa inderdaad ook nog echt iets voorstelt. Verandering kan kennelijk toch langs de democratische weg tot stand komen.

Dat, samen met de aanwijzingen dat ook binnen de Europese politieke sekte toch het economische verstand terugkeert, dat geeft vandaag enige reden tot optimisme.
Update. En zie vandaag ook dit pleidooi in Zeitonline voor een Marshall-plan voor de zuidelijke eurozonelanden.

Moet Nederland de eigen economie schaden om de euro in stand te houden? Hoe lang duurt het nog voor de sociaal-democratie bij zinnen komt?

Arie Glebbeek reageert als volgt op het bericht Wouter Bos vindt doorgaan met fout beleid verstandig (zie ook opmerking bij het bericht):

Met de hem kenmerkende eerlijkheid zegt Wouter Bos wat zijn partijgenoten niet hardop durven zeggen: het bezuinigingsbeleid heeft een louter politiek motief. Preciezer gezegd: het is ons offer op het altaar van de euro. Hoe kan het ook anders? Om binnen de euro te blijven, hebben de zuidelijke landen geen andere route dan interne devaluatie. Dat harde afbraakbeleid waarin de regeringen voorop moeten gaan, kan intern alleen worden afgedwongen via de schijnbaar externe regels van het Europese begrotingspact. Om die regels geloofwaardig te houden, moeten alle lidstaten zich eraan houden. Ook wanneer dat, zoals nu in Nederland, de eigen economie en arbeidsmarkt schaadt. Maar voor de Partij van de Arbeid (en voor D66 en GroenLinks) is Europa het hoogste doel en voor die politieke prioriteit moet alles wijken.

Oké, maar toch is er meer aan de hand. Want dat bezuinigingsbeleid wordt natuurlijk ook gemotiveerd door de ideologie van de kleinere overheid. De crisis is in het neo-liberale denken een mooie kans om die versmade overheid een kopje kleiner te maken. (Ja, het is versmade, niet versmaadde.) Ik moest ze even opzoeken, maar hier zijn de berichten met de link naar een speech waarin Mark Rutte dat met zoveel woorden zegt: Republikeinen daar en de VVD hier: de ideologie van de kleine overheid en  De verborgen agenda van het bezuinigingsbeleid (hoewel verborgen). Die dateren al weer van anderhalf half jaar terug! Niets opgeschoten.

Maar als je daar nog even verder bij stilstaat, dan besef je dat dat hele Europese project ergens in zijn geschiedenis gekaapt is door precies die neo-liberale ideologie. De Europese leiders zijn in staat geweest de aandacht af te leiden van die onverantwoorde geldstromen van Duitse (en Nederlandse) banken naar de zuidelijke periferie van de eurozone. Zodat ze toen die zeepbellen barstten, die overheden daar de schuld van konden geven. Die waren immers in de problemen geraakt doordat ze veel te veel geld hadden uitgegeven en veel te royaal voor de eigen burgers waren geweest. Wat niet klopte met de feiten, afgezien van Griekenland. Maar het paste zo mooi in het straatje van de ideologie van de kleine overheid.

En dat Europese Stabiliteitspact, dat begrotingstekorten hoger dan 3 procent verbiedt, is duidelijk neo-liberaal in die zin dat de overheid maar zeer beperkt een macro-economisch beleid mag voeren. De markt moet zijn werk doen en een recessie is reinigend. De overheid kan dat proces alleen maar verstoren. Massawerkloosheid? Niets aan doen, is onderdeel van die reiniging. Een ingebouwde schuldenrem, die de overheid machteloos maakt, juist in tijden waarin we hem nodig hebben. "Wat een dwaas iets om te doen", verzuchtte James Galbraith eind vorig jaar (zie James Galbraith: Doen we het samen of is het ieder voor zich?)

Blijven we met de vraag zitten hoe het heeft kunnen gebeuren dat de Europese sociaal-democratie zich bij deze neo-liberale dominantie heeft kunnen neerleggen. En hoe lang het nog duurt voor ze bij zinnen komen.

James Galbraith: doen we het samen? Of is het ieder voor zich?

In het tweede deel van zijn lezing (zie hier mijn bericht over het eerste deel) in Duitsland gaat James Galbraith er op in hoe we de crisis te boven moeten komen. (Dit is ook een wat langer bericht, maar lees als het ook maar even kan tot het einde door. De gehele lezing vind je hier.)

Eerst is nodig om in te zien hoe in de Verenigde Staten en de vooral noordelijke Europese landen de eerste stappen zijn gezet. Daar waren de noodzakelijke instituties van de verzorgingsstaat aanwezig (ook in de V.S!) om de eerste klappen op te vangen. Dat waren de automatische stabilisatoren in de vorm van werkloosheidsuitkeringen en, algemener, de sociale zekerheid. Die instituties zijn in het verleden opgebouwd en hebben weer eens hun waarde bewezen. Ze zorgen er voor dat als in een crisis de productie instort, de inkomens, en daardoor de vraag, op peil blijven.

En het is belangrijk om in te zien dat die instituties van de verzorgingsstaat houdbaar en financierbaar zijn. Ze bewijzen keer op keer hun nut als middel om stress het hoofd te bieden. Dat zien ook de beleggers, want de landen met deze regelingen betalen historisch lage rentes op hun staatsleningen.

Maar wat is de situatie in Europa als geheel? De Europese instituties (mijn vertaling):

zijn later in een andere tijd opgebouwd. Deze instituties zijn neo-liberaal. Het spijt me te zeggen dat ze gebouwd zijn op ideeën die in grote mate geëxporteerd werden uit de Verenigde Staten. Ik bied daarvoor mijn verontschuldigingen aan. Jullie probleem was dat jullie die exporten accepteerden en daar betalen jullie nu voor. Jullie leggen arbitraire begrotings- en schuldenplafonds op. Jullie gaven jullie centrale bank een monetaristisch prijsstabiliteitsmandaat dat rechtstreeks van de Universiteit van Chicago kwam, sterk verschillend van het dubbele mandaat van volledige werkgelegenheid en prijsstabiliteit dat besloten ligt in het wettelijk statuut van de Amerikaanse Federal Reserve. Ik noem dat altijd omdat ik een junior lid was van het House Committee on Banking toen dat statuut werd geschreven en ik in feite de persoon was die het opstelde. (...)

Maar bovenal besloten jullie tot een politiek die een disfunctioneel bezuinigingsbeleid oplegt aan  de schuldenaren die niet kunnen betalen en hun schulden niet kunnen ontvluchten. En jullie leiders, de leiders van Europa, rechtvaardigen dit door overschotten te verwarren met deugdzaamheid en tekorten met zonde, een gemakzuchtige overdracht van religie naar de economie, voorwendend dat het ene kan bestaan zonder het andere, wat je als je katholiek was wist dat dat niet het geval is. In feite zijn tekorten en overschotten in de economie eenvoudig de boekhoudkundige tegengestelden van elkaar en je kunt de tekorten niet wegwerken zonder de overschotten ook weg te werken. In Duitsland hebben jullie zelfs een paar jaar geleden de zogenaamde "schuldenrem" in jullie grondwet geschreven - een begrotingsevenwicht behalve in tijden van zeer ernstige economische crisis. Wat is dat? Het is een grondwettelijke voorziening die er voor zorgt dat jullie altijd een zeer ernstige economische crisis zullen hebben. Wat een dwaas iets om te doen, dat moet ik zeggen.

Hier kwam applaus. Galbraith zegt dan dat die instituties van de verzorgingsstaat in de Verenigde Staten werden bedreigd, maar dat de overwinning van Obama vooralsnog die bedreiging heeft afgewend.

Maar jullie in Europa, en in het bijzonder jullie, beste vrienden, in Duitsland, hebben een veel moeilijkere opgave. Europa beweegt van lapmiddel naar lapmiddel, van hypocriete halve maatregel naar hypocriete halve maatregel, van valse geruststelling naar valse geruststelling, terwijl de toestand verergert. Uiteindelijk zullen de schuldenaren-die-slachtoffers-worden in opstand komen, maar ze ontberen het morele prestige, de politieke macht en de economische capaciteit om Europa te redden. Die kan alleen van hier komen. Solidariteit is het voorrecht van de sterke.

Hier haalt Galbraith een aantal citaten van Keynes aan, die zoals bekend na de Eerste Wereldoorlog opriep om Duitsland niet aan de bedelstaf te brengen, zelfs niet als dat al mogelijk zou zijn zonder de hele Europese beschaving in gevaar te brengen. (Denk hier ook nog even aan dat prachtige stuk Het gelijk van de koopman van Jesse Frederiks in de Volkskrant van 15 december.)

Ik verdedig niet de regering in Griekenland, noch de onroerend goed speculanten in Spanje, Ierland, of de banken in IJsland of wie je ook nog wilt noemen. Maar de tekortkomingen en de dwaasheden van deze instellingen waren zoals ik heb gezegd geen geheim. Ze waren bekend bij degenen die hen geld leenden net zoals de frauduleuze aard van de hypotheken in Amerika bekend was bij degenen die ze verkochten. Het was gemeengoed. De verantwoordelijkheid is gezamenlijk en wederzijds en dat blijft hij.

En dan wijst Galbraith er op dat het altijd zo geweest is dat economische integratie gepaard gaat met concentratie van economische activiteit. Dat is het principe van de toenemende opbrengsten. Duitsland heeft daar geweldig van geprofiteerd.

.. we weten dat de relaties tussen een rijke exporteur en een minder rijke importeur niet tot in het oneindige op commerciële bankvoorwaarden gebaseerd kunnen zijn.

 Wat moet er dus gebeuren? In ieder geval moeten de schulden geherstructureerd worden. Hier beveelt Galbraith het "Modest Proposal" (pdf) aan van Varoufakis en Stuart Holland, bestaande uit kort gezegd: eurobonds, een Europese (Green) New Deal en een Europees bankentoezicht. (Yannis Varoufakis staat al lang bij mijn lijst met blogs in de rechterkolom.)

Maar dat is nog niet genoeg. Er moet een gemeenschappelijk Europese werkloosheidsverzekering komen en een Europese pensioenregeling. En zo nog wat gemeenschappelijke regelingen. Waardoor inkomens, werkgelegenheid en koopkracht gestabiliseerd worden. Galbraith verwijst daarbij naar een document van de IG Metall, de grootste Duitse vakbond, waar hij te gast is, en waarin deze zaken al worden bepleit. (Er wordt daar in de Duitse vakbeweging echt nagedacht! Kom daar in Nederland eens om.) En hij prijst die vakbeweging omdat ze begrijpt hoe solidariteit werkt.

Wat zal er gebeuren als Europa deze weg niet opgaat? Niet de weg van het samen doen, maar de weg van ieder voor zich?

Wat zal er gebeuren als we niet slagen? Ik denk daar van is een voorbeeld. Het is niet zo lang geleden; het is niet zo ver weg. Het is Joegoslavië, dat toentertijd een zeer succesvol, gemiddeld welvarend, land was. Mijn broer diende toevallig als de eerste ambassadeur van de Verenigde Staten in Kroatië van 1993 tot 1998. Hij vertelde me al vroeg dat dit niet een eeuwenoud etnisch conflict was, maar dat het ging om nieuwe misdrijven die werden gepleegd uit politieke en economische overwegingen. Dat is waardoor deze oorlogen begonnen. En als het geweld begint in een ontwikkeld land, dan verspreidt het zich snel en dan zijn de breuklijnen niet fraai. En ik kan u verzekeren dat als je met mensen spreekt in bepaalde delen van Europa, en in Griekenland in het bijzonder, dan kun je al de angsten horen die je in Joegoslavië in de vroege jaren 90 had kunnen horen.

James K. Galbraith: 1 crisis met 3 oorzaken: energie, technologie en fraude

James K. Galbraith heeft een belangrijke toespraak gehouden voor de IG Metall, de grootste Duitse vakbond. Mark Thoma geeft hier de volledige tekst. In het eerste deel bespreekt hij de aard van de huidige crisis en de oorzaken er van. In dit bericht ga ik daar op in. Meer in een volgend bericht.

Galbraith (zoon van de grote John Kenneth Galbraith; zie ook dit bericht) denkt dat de crisis die we nu meemaken één enkele, globale crisis is. In mijn vertaling:

Het is niet een cluster van verschillende en onderscheiden gebeurtenissen; een rommelhypothekencrisis in de Verenigde Staten; een overheidsschuldencrisis in Griekenland; een bankencrisis in Ierland; een uiteenspattende onroerend goed-zeepbel in Ierland en Spanje; evenmin zijn er aparte crises in de Verenigde Staten en Europa, noch kan de financiële crisis gescheiden worden van de economische crisis, noch is Duitsland een land waar de crisis nog niet gearriveerd is met de suggestie dat er een speciale vluchtweg is. Er is een crisis, slechts een crisis, een fundamenteel onderling samenhangende crisis van het wereldsysteem.

Die crisis heeft drie oorzaken, die teruggaan naar de vroege 70-er jaren van de vorige eeuw: de toenemende kosten van energie, de arbeidsbesparende technologie en de opkomst van de neo-liberale ideologie.

Het energieprobleem begin in de jaren 70, leek een poos beheersbaar te zijn, maar het aanpakken er van kan niet langer worden uitgesteld.

De kosten van energie zijn ongeveer twee keer zo hoog als ze tien jaar geleden waren en de toekomst is nog veel onzekerder. Beide factoren, kosten en onzekerheid, drukken het surplus of de winstgevendheid in regio's, continenten en landen die energie importeren. En als we het probleem van klimaatverandering aanpakken, en dat moeten we, en als we beginnen met de prijs van klimaatverandering te betalen, en dat moeten we, dan wordt dit probleem moeilijker en moeilijker. Dat is eenvoudig een economische realiteit die we het hoofd moeten bieden als we deze uitdaging onder ogen zien.

De technologische veranderingen maken onze tijd anders.

Als je de digitale revolutie combineert met de globalisering, het gemak van transnationale productie en ook tot op zekere hoogte de outsourcing van dienstverlening, dan constateren we dat we leven in een tijd waarin technologie radicaal arbeidsbesparend is.Hij vervangt werkers. Wat we zonder veel overdrijving kunnen zeggen is dat de computer en de vele daaruit afgeleide technologieën nu met de kantoorwerker doen wat de stoommachine een eeuw geleden met het paard heeft gedaan.

En de derde grote oorzaak is ideologisch van aard.

Het is het neo-liberale idee dat ons deregulering en de-supervisering heeft gegeven; dat ons de notie heeft gegeven dat markten op zichzelf kunnen functioneren zonder in elkaar te storten of zichzelf op te blazen. Het gaat om deze notie zoals speciaal toegepast op de financiële wereld. Dit is de grote illusie van de vorige generatie en hij heeft een vorm van economische groei in het leven geroepen die intrinsiek onstabiel en onhoudbaar was. Waarom? Omdat hij gebaseerd was op dalende standaarden voor leningen en op laks toezicht op de opbrengsten van die leningen. Of, om het eenvoudig te zeggen, hij was gebaseerd op financiële fraude, op de meest massieve golf van financiële fraude die de wereld ooit gezien heeft. En de wereld heeft veel financiële fraude gezien. En het was aan de kredietverschaffers bekend dat het fraude was. Dit was zo voor de hypotheken in de Verenigde Staten, die door tientallen miljoenen werden gesloten en die bij de kredietverschaffers bekend stonden als "liar's loans", als "ninja loans", no income, no job, no assets; als "neutron loans" voorbestemd om te exploderen en daarbij de gebouwen intact te laten, maar de mensen te vernietigen. Dit was toentertijd bekend. Dit waren leningen die geherfinancierd moesten worden of niet afgelost zouden worden.

Het was ook zo als het ging om leningen aan de publieke sector, bijvoorbeeld Griekenland. Dat Griekenland een zwakke publieke sector en een zwak belastingstelsel had, was voorafgaand aan de crisis geen staatsgeheim. Het was bekend aan beide zijden van deze transacties. Net zo met het commerciële onroerend goed in Ierland en met de huizen in Spanje. Je hoefde er maar heen te gaan om te kunnen zien wat er aan de hand was. Om de acquisities van de IJslandse Banken nog maar niet te noemen. Het is een fundamenteel feit, denk ik, dat overal zichtbaar is, maar waar in beleefd gezelschap niet over wordt gesproken, in het bijzonder niet als economen bankiers toespreken. (...)

De toenemende ongelijkheid wordt vaak met deze verschijnselen in verband gebracht. Maar ik denk dat we duidelijk moeten zijn over de aard van dat verband. Het is niet zo dat de ongelijkheid toenam en dat mensen daarvoor compenseerden door meer te lenen zodat ze zich een hoger consumptiepeil konden veroorloven. Dit is niet wat er gebeurde. Het gebeurde zeker niet in de Verenigde Staten. Wat er gebeurde was dat de kredietverschaffers probeerden nieuwe markten te vinden op zoek naar frauduleuze leningen aan slecht geïnformeerde leners, arme leners, huiseigenaren in de binnensteden bijvoorbeeld, daarbij die leningen zo herfinancierend dat de klant slechts een fractie van de schuld kreeg te zien waarmee hij uiteindelijk werd opgezadeld. En de ongelijkheid kwam voort uit de honoraria voor het sluiten van deze leningen. Dit is hoe bankiers rijk werden. Op deze manier halen ze hun geld binnen. En je kunt dat zien in hun belastingopgaven en in de geografische verspreiding van inkomensgroei in de Verenigde Staten.

En toen de omvang van de fraude niet langer verborgen kon worden, was er paniek en ineenstorting. Dit gebeurde zowel in de Verenigde Staten als in Europa en het veroorzaakte een schade aan de financiële structuur die, laat ik dat zeggen, in essentie onomkeerbaar is. Het vernietigde de onderliggende grondslag voor economische groei die ons voor enige tijd op de been had gehouden.  Dat wil zeggen dat het de hypotheekmarkt in de Verenigde Staten vernietigde en de markt voor overheidskredieten in Europa. En omdat het in Europa de markt voor overheidskredieten vernietigde, kwamen de effecten terecht bij de publieke dienstverlening en bij de daarvan afhankelijke bevolking. In beide continenten gingen bovendien miljoenen banen verloren. Dat was de "nevenschade".

In het tweede deel van zijn lezing gaat Galbraith in op de vraag wat er nu moet gebeuren. Daarover een volgende keer. Nu alvast: de fundamentele keuze is die tussen "we zitten allemaal in hetzelfde schuitje" of "ieder voor zich". Update. Lees hier het vervolg.

Het belang van Occupy Wall Street als een moreel oordeel

De Occupy Wall Street beweging lijkt te groeien. Zie het bericht hieronder uit de New York Times van vandaag. Het lijkt mij een belangrijke ontwikkeling. Het is zo langzamerhand overduidelijk dat de excessen in de financiële wereld (misleiding, riskant gedrag, bonussen, zelfverrijking) en de ideologische rechtvaardiging daarvan door het ongefundeerde geloof in ongebreidelde marktwerking, in aanmerking komen voor een moreel oordeel. En dat oordeel is vernietigend.

Eerder schreef ik over de mankementen die kunnen kleven aan de toepassing van morele overtuigingen uit het persoonlijke domein op handelingen in het publieke domein. Een voorbeeld daarvan is dat je het overheidshandelen niet altijd op precies dezelfde wijze moreel kunt beoordelen als je het handelen van een gezin zou doen. Maar ik begin steeds meer te denken dat een morele beoordeling van het gedrag in de financiële sector dat de kredietcrisis voortbracht en aan de huidige economische problemen heeft bijgedragen, zonder voorbehoud gerechtvaardigd is. Het gevoel dat het niet deugde lijkt mij een gepast gevoel. En velen die het beter kunnen weten dan ik, vinden dat ook. Denk aan James Galbraith, de zoon van de grote John Kenneth Galbraith, die tot dit oordeel komt:

Fraud was not a bug in the system, it was a feature.

Een citaat dat het waard is om te onthouden. Het komt uit deze lezing, voor de kennisname waarvan iedereen even de tijd zou moeten nemen.

Mijn indruk is dat de morele verontwaardiging bij velen bestaat, maar dat uitingen daarvan nog tegengehouden worden door onzekerheid over hoeveel anderen hem delen. De Occupy Wall Street beweging mankeert het aan concrete eisen, zoals door sommigen is opgemerkt. Maar daar gaat het even niet om. Ze hebben vooral de functie om de informatie te verspreiden over het wijd verbreid zijn van de morele beoordeling.

Anti-Wall Street Protests Spreading to Cities Large and Small - NYTimes.com:

'via Blog this'