Floreren/gedijen als grondslag voor breed welvaartsbegrip?

Vandaag is in de Tweede Kamer de constituerende vergadering van de tijdelijke commissie Breed welvaartsbegrip. Die commissie moet gaan uitzoeken of het bruto binnenlands product (BBP) wel voldoet als maatstaf voor onze welvaart. En of het niet nodig is om aanvullende indicatoren standaard op te nemen en te betrekken bij het politieke debat en de beleidsontwikkeling.

Het eenvoudige idee achter die vraag is dat het in het BBP om alles draait waar geld bij te pas komt en dat daardoor veel zaken die ons welbevinden beïnvloeden buiten de boot vallen. Om de gedachten te bepalen: als ik een vriend help met een klus, als een normale vriendendienst, dan is dat slecht voor het BBP. Als hij een klusbedrijf had ingehuurd, dan was er een economische transactie geweest in plaats van een vriendendienst, en die had wel mee geteld in het BBP.

Anders gezegd, onze welvaart, gemeten in het BBP, neemt toe als wij minder om niet voor elkaar doen en in plaats daarvan meer uitgeven aan commerciële dienstverlening. Vermarkting heet dat. De grote waarde van het iets voor elkaar doen en het welbevinden dat daaruit voortvloeit, dat telt niet mee in het BBP. Denk dan even aan alle berichten op dit blog over het verband tussen sociale contacten (en pro-sociaal gedrag) en ons welbevinden en onze gezondheid.

Het is in feite nog erger, want als wij als gevolg van een gebrek aan sociale contacten eenzaam en ziek worden, dan doen we een beroep op de gezondheidszorg, waardoor het BBP stijgt. Goed voor onze welvaart dus. Ja, dat is bizar. Dat er ook zoiets als sociale welvaart bestaat, nee, daarvan is in het BBP niets bekend.

Maar in de Tweede Kamer is er terughoudendheid, want vooralsnog mag de commissie alleen aan het werk met fase 1 van het beoogde onderzoek. In die fase gaat het om de vraag of het BBP nog wel voldoet. Vervolgfasen zouden er uit bestaan dat onderzocht wordt welke aanvullende maatstaven en indicatoren eventueel gebruikt en/of ontwikkeld zouden moeten worden. Zie de brief van het presidium van de TK met het onderzoeksvoorstel.

Kennelijk bestaat er bij een groot deel van de Tweede Kamer flinke tegenzin en willen die Kamerleden maar het liefst zo gauw mogelijk tot het besluit komen dat het BBP als maatstaf voldoende is en dat nader onderzoek overbodig is.

Er zijn allerlei goede redenen om eens goed na te denken over dat BBP als enige maatstaf voor welvaart. Sterker, er is al veel over nagedacht. Neem het lijvige en doorwrochte Report by the Commission on theMeasurement of EconomicPerformance and Social Progress (pdf) van Stiglitz, Sen en Fitoussi en een keur van deskundigen, dat in 2009 in opdracht van de toenmalige Franse president Sarkozy werd uitgebracht. Het had voor hand gelegen dat de commissie als opdracht had gekregen om dit rapport als uitgangspunt te nemen, om op die wijze meteen aan de vervolgfasen te kunnen beginnen. Eerder vandaag wees Merijn Knibbe in een tweet op het belang van dit rapport.

Trouwens, het idee dat je zou kunnen besluiten dat het BBP voldoet zonder kennis te hebben genomen van aanvullende maatstaven en criteria, is nogal eigenaardig. Zonder te weten wat je mist, neem je dan het besluit dat wat je hebt voldoet.

Een ontwikkeling die sterk bij deze discussie aansluit, is de opkomst van de positieve psychologie. Terwijl de psychologie er tot nu toe vooral op gericht is om psychische afwijkingen als depressie en angststoornissen te behandelen, bestudeert de positieve psychologie de tegengestelde pool, die van het menselijk floreren en gedijen. Het gaat dan om de vraag of je kunt bepalen wat dat precies is en wat je kunt doen om het te bevorderen.

Een interessante studie in die richting is Flourishing Across Europe: Application of a New Conceptual Framework for Defining Well-Being van Felicia Huppert en Timothy So. Zij ontwikkelen een operationalisering van floreren/gedijen door van de bekende en algemeen aanvaarde criteria voor depressie en angststoornissen de tegenpolen te bepalen. Langs die weg komen ze tot een lijst van 10 aspecten van floreren/gedijen:

• gevoel van competentie
• emotionele stabiliteit
• geëngageerd zijn
• gevoel van zinvolheid
• optimistisch zijn
• positieve gevoelens hebben
• positieve relaties hebben
• veerkrachtig zijn
• zelfvertrouwen hebben
• je vitaal voelen

Vervolgens vinden ze in bestaand onderzoek, de European Social Survey, indicatoren voor elk van deze aspecten. Dat onderzoek is uitgevoerd in 23 Europese landen. En dan komen allerlei interessante inzichten naar voren. Zoals dat het geheel van deze 10 aspecten bepaald niet gevangen wordt door de ene vraag naar de tevredenheid met het leven. Het heeft dus zin om breder te kijken dan naar een algemeen oordeel.

Maar wat vooral opvalt is dat naast de economische welvaart (dat BBP), zaken van belang zijn voor de mate van floreren/gedijen als: minder inkomensongelijkheid, meer sociale zekerheid (verzorgingsstaat!), goede toegang tot de gezondheidszorg en lage werkloosheid.

En dat pleit er wel degelijk voor om een bredere welvaartsmaatstaf te hanteren dan het BBP. Hopelijk komt de commissie Breed welvaartsbegrip er aan toe om zich hierop te bezinnen.
Update. Zie ook het vervolgbericht: Hoe is het om te floreren en goed te gedijen? En hoeveel mensen floreren/gedijen?

Keynesiaans stimuleringsbeleid: economische argumenten zijn dwingend, maar politieke missie is vereist

De economische argumenten voor Keynesiaanse stimulering in landen die gebukt gaan onder particuliere vraaguitval zijn dwingend. Waarom gaan overheden daar dan niet toe over? Zodat we de nodeloze ellende van massawerkloosheid en armoede aanpakken? William Janeway vraagt zich dat vandaag af: The Missing Mission For Government Spending. En velen, waaronder ikzelf, vragen zich dat al, ja, hoe lang al, vertwijfeld af.

Janeway, verbonden aan Warburg Pincus en aan de Universiteit van Cambridge, denkt dat het er aan ligt dat de politieke haalbaarheid van stimulering van de economie, dus van het opvoeren van de overheidsuitgaven, vereist dat de overheid een politieke missie formuleert. Een grote opdracht, waarvan met overtuiging gezegd kan worden dat we hem met het oog op de toekomst urgent moeten uitvoeren. Hij denkt aan het aanpakken van de klimaatverandering. Welke dan ook, er moet een missie komen. Waarom?

Eerst nog even over de dwingendheid van die economische argumenten. Die houden kort gezegd in dat een geldeconomie een kringloop is. Immers, wat de een besteedt, vormt het inkomen van de ander. Daarom mag je de overheid niet als een huishouden beschouwen. Voort het huishouden geldt de morele intuïtie van het huishoudboekje: geef niet meer uit dan je binnenkrijgt.

Maar de overheid heeft een taak met betrekking tot die kringloop. Als de huishoudens te grote schulden hebben gemaakt, zoals voorafgaand aan de financiële crisis, en allemaal tegelijk gaan proberen om die schulden af te lossen, dan dalen dus de bestedingen. En dus, kringloop, de inkomens. We komen dan in het probleem terecht dat dat wat individueel gezien verstandig is, je schulden terugbrengen, dat collectief gezien niet is. De bekende spaarparadox. Want als iedereen gaat aflossen, dalen de inkomens (gemiddeld, door toename van werkloosheid). Waardoor de schulden toenemen als proportie van de inkomens. Waardoor de drang om nog meer af te lossen groeit. Enzovoort. Er dreigt een neerwaartse spiraal.

Tenzij je genoeg geduld hebt, of beter gezegd, tenzij de werklozen genoeg geduld hebben, lost de markt dit probleem niet op. (Ooit trekt de economie weer aan, maar dan kan er al heel veel ellende zijn veroorzaakt. In the long run we're all dead, zoals Keynes gezegd moet hebben.) Dat vraagt om centraal ingrijpen, door de overheid of door de centrale bank. Dat kan door de overheidsbestedingen op te voeren of door meer geld in de economie te pompen en dan hopen dat mensen dat geld gaan uitgeven. De economie, de kringloop, komt dan weer op gang, waardoor de inkomens weer gaan stijgen. En waardoor op den duur ook weer de belastinginkomsten van de overheid gaan toenemen. De economie heeft een aanbodkant, maar ook een vraagkant. En het zou eigenaardig zijn om de overheidstaak tot de aanbodkant te beperken.

Maar nu is er het probleem dat dit inzicht ingaat tegen de morele intuïtie van het huishoudboekje en de moeilijkheid die veel mensen blijken te hebben om die intuïtie los te laten als het over het overheidsbudget gaat. Het vereist enige cognitieve inspanning om het inzicht zelf te doorgronden en om dan ook nog die morele intuïtie te onderdrukken. Die intuïtie voelt goed en dan kan het een moeilijk besluit zijn om je er toch niet door te laten leiden. Zie ook nog eens De bezuinigingszeepbel.

Anders gezegd: volgens de economische logica, dus de logica van het vak economie, is het probleem eigenlijk opgelost. Verhoog de overheidsbestedingen, wat gemakkelijk neer kan komen op het naar voren halen van bestedingen (investeringen) die in de toekomst toch moeten worden gedaan. Bovendien is de rente laag als de hele private sector bezig is af te lossen.

Of zorg via directe weg dat huishoudens meer te besteden hebben. Keynes stelde, niet helemaal, serieus, voor om met geld gevulde flessen in ongebruikte mijnschachten te bedekken met afval en het vervolgens aan de private sector over te laten om dat weer op te graven. Of je strooit met een helikopter geld uit over het land. Zie Helicopter money as a policy option.

De economische logica hierachter is onberispelijk. Je kunt nog zeggen dat overheidsinvesteringen met het oog op de toekomst beter zijn dan geld begraven of geld uitstrooien, maar dat laatste is ook nog altijd beter dan niets doen. Laat staan bezuinigen. Waarom gebeurt het dan niet? Er zijn verschillende verklaringen:

1. De politici begrijpen die economische logica niet. Dat zou ernstig zijn, maar omdat politici over het algemeen intelligent zijn, is er dan toch hoop dat ze het gaan begrijpen. Economen moeten dan wel doorgaan met het hen uit te leggen. Maar dat kan nog veel tijd in beslag nemen.
2. De politici begrijpen het wel, maar ze vrezen dat de ondernemers en de bankiers het niet begrijpen. En dat die in paniek zouden raken, waardoor de bedrijfsinvesteringen nog verder zouden krimpen. En de rentes op overheidsobligaties zouden stijgen. Dan geldt evenzeer het gestelde onder punt 1 en moeten economen én politici doorgaan met het uit te leggen. Maar dat kost weer tijd.
3. Het lukt niet om het uit te leggen. De (irrationele) weerstand is te groot. Misschien dat de politici en de ondernemers en de bankiers het wel, met veel goede wil, zouden kunnen begrijpen, maar dan nog denken ze dat het grote publiek het niet zal begrijpen en het nooit zal kunnen begrijpen. En voor de politici geldt dat dat de kiezers zijn en dat ze hechten aan het pluche van de regeringszetels. Bovendien geldt voor de ondernemers (let wel, de grote ondernemers) en de bankiers dat ze in een recessie, met een door werkloosheid neerwaartse loondruk, nog niet zo slecht boeren.

De oplossing die er volgens Janeway nu overblijft is dat er een politieke missie moet komen die een rechtvaardiging geeft voor nieuwe en forse overheidsbestedingen. Hij noemt een aantal voorbeelden in het verleden, die neerkomen op de mercantillistische visie van de nationale ontwikkeling. Die visie, van staten die met elkaar concurreren, is achterhaald, maar het gaat er om dat een hoger en alom aansprekend doel moet worden geformuleerd waardoor die investeringen politiek haalbaar worden. Een doel dat onomstreden het algemene welzijn dient. Hij denkt dus aan het bestrijden van de klimaatverandering.

Daar zit natuurlijk wel wat in, wat Janeway betoogt. En er is inderdaad een parallel met de voorbereidingen op de oorlog in de jaren 30 als de bestedingsimpuls die succesvol de Grote Depressie tot een einde bracht. Liever een weldadiger missie dan het voeren van een oorlog. Maar het is ook wel tragisch dat we met zijn allen kennelijk niet in staat zijn om de verworven rationele inzichten in de werking van de economische kringloop zo toe te passen dat we de spaarparadox vermijden.

Wat is dat toch met ons dat we een publiek domein van overheid en economie tot stand hebben gebracht, maar vervolgens niet in staat blijken te zijn om dat met zijn allen onder de knie te krijgen. Zie ook nog eens
Jan Pen in 1965 en de onmiskenbare terugval in publieke kennis. 
 Update. Denk ook eens terug aan De watersnoodramp van 1953 als Keynesiaanse game changer van Merijn Knibbe.

De watersnoodramp in 1953 als Keynesiaanse ‘game changer’ | Lux et Veritas

Vandaag een zeer informatief en leerzaam verhaal van Merijn Knibbe over de economische gevolgen van de watersnoodramp in 1953 en over de lessen die de politici daar nu uit zouden moeten trekken voor het economische beleid. De bestedingen moeten omhoog! In plaats van te wachten op een echte ramp of oorlog. Lezen!

Van interne devaluatie naar expansie. De watersnoodramp in 1953 als Keynesiaanse ‘game changer’ | Lux et Veritas:

'via Blog this'

De kleine man heeft het gedaan. Inzicht in het denken van de ECB. Niet alleen van de ECB - Merijn Knibbe

Merijn Knibbe is terug van een bezoek aan Frankfurt, waar hij deelnam aan een bijeenkomst van de shadow council van de Europese Centrale Bank. Hij heeft daar van insiders meer inzicht gekregen in het denken van de ECB en doet daar verslag van. Zie de link onderaan dit bericht. Zeer interessant.

De ECB wil zich alleen bemoeien met de eurozone als geheel en wil zich dus geen zorgen maken over de sterk uiteenlopende werkloosheidscijfers. Zie de grafiek, die ik hieronder overneem.


Werkloosheid in de EU, oktober 2012, en de niet bestaande EU ‘Phillips-curve’ (ECB versie).

Je zou in alle redelijkheid kunnen verwachten dat de ECB er enig oog voor heeft dat die hoge werkloosheid te maken heeft met uiteengespatte onroerend goed zeepbellen, bezuinigende overheden, instortende vraag en daardoor lage investeringen. Maar nee, volgens de ECB ligt de oplopende werkloosheid helemaal uitsluitend en alleen aan die inflexibele arbeidsmarkten.

Alles wat de financiële elites, de banken en de regeringen die door de lobby's van die banken bewerkt werden, allemaal verkeerd hebben gedaan, nee, dat heeft niets met die werkloosheid te maken. Werkloosheid komt alleen doordat werknemers te hoge lonen, te hoge uitkeringen en teveel zekerheid willen. De boosdoeners bevinden zich niet aan de top, nee, het is de kleine man die het gedaan heeft. Net zoals die 47 procent in Amerika, die volgens Romney alleen maar van de staat wil profiteren.

Dat soort denken, hoe kunnen we hebben laten gebeuren dat dat zich zo wijd heeft verbreid? In Amerika is Romney op zijn nummer gezet. Wanneer gebeurt iets vergelijkbaars in Europa?

Verloren decennia zijn niet nodig - Merijn Knibbe en Rens van Tilburg

Allerlei zogenaamde deskundigen, die vooral heel serieus willen overkomen, drukken ons op het hart dat een periode van economische krimp, hoge werkloosheid, ingrijpen in de zorg en versobering van pensioenen en de sociale zekerheid, onvermijdelijk zijn om de economie er weer bovenop te helpen. We moeten volgens hen eerst heel veel pijn lijden voor het weer beter gaat. En dat sluit helaas aan op morele intuïties van mensen, die echter, hoewel ze toepasselijk zijn in het private domein van een huishouden, dat niet zijn in het publieke domein van een hele economie. De zogenaamde deskundigen zij dus niet goed geïnformeerd. En dragen er ook niet aan bij dat burgers beter geïnformeerd zijn.

Al met al is dit een treurniswekkende toestand. Die met zich meebrengt dat het kan gebeuren dat bloggers en columnisten beter geïnformeerd zijn dan een minister van Financiën. Zie vandaag het blogbericht van Merijn Knibbe, waarin hij laat zien dat verloren decennia niet nodig zijn (link onderaan dit bericht).

En lees vandaag de column "Begrotingspopulisme" van Rens van Tilburg in de Volkskrant. Jan Kees de Jager, onze demissionaire minister van Financiën, verkeert in de waan dat het IMF nog steeds, net als in de jaren tachtig en negentig, groot voorstander is van bezuinigen en groot tegenstander van schuldkwijtschelding. En dat hij dus het IMF kan blijven napraten, zoals hij altijd gedaan heeft. Maar bij het IMF staat het denken niet stil. IMF-studies adviseren nu om versoberingen van de overheidsfinanciën van probleemlanden zo lang mogelijk uit te stellen. En bepleitten kwijtschelding van schulden. Dat uitstel is geheel in lijn met wat ons Centraal Planbureau aanbeveelt in de Macro Economische Verkenning. Zie ook eerdere berichten op dit blog, zoals hier, hier, hier en hier.

Wat helpt nog? Moeten leiders als Jan Kees de Jager de tekst "Ik moet mij beter informeren!" op de muur tegenover hun bureau geprojecteerd krijgen? En wat te denken over de geïnformeerdheid van de onderhandelaars van de VVD en de PvdA?

Crisis, arbeid en de jaren dertig: waarom ‘verloren decennia’ niet nodig zijn

Merijn Knibbe over de wending van de ECB

Merijn Knibbe geeft commentaar bij mijn bericht van gisteren over de wending van de Europese Centrale Bank. Zie de opmerking bij dat bericht, maar zie ook hieronder.

Ik heb de afgelopen twee jaar de ECB in toenemende mate in de gaten gehouden. Vooral na het vertrek van Trichet zijn de zaken snel veranderd. Drie heel duidelijke wijzigingen in het beleid:

1. In de Suddeutsche Zeitung nam Draghi de woorden 'bad equilibrium' in de mond, een term die onder andere door Paul de Grauwe gebruikt wordt. Nu zou je zeggen dat dat niet zo bijzonder is - de ene econoom hanteert het spraakgebruik van de andere econoom. Maar dat is het dus wel: een 'bad equilibrium' (de rente in een land is hoog omdat niemand de aflossingscapaciteit van de overheid vertrouwt omdat de rente hoog is) is een mogelijke situatie voor een muntunie van verschillende landen - waarbij verschillen tussen landen worden geaccepteerd als 'analytisch en beleidsmatig relevant'. En dat was dus nooit het geval bij de ECB, geloof het of niet.

2. Een tweede verandering. De ECB ging altijd uit van monetaire stabiliteit (lage en stabiele inflatie) als noodzakelijke en voldoende voorwaarde voor financiele stabiliteit. En daar is bij de ECB (en, met het werk van Reindhart en Rogoff, de herontdekking van Minsky en de erkenning dat er vorafgaande aan 2007 toch 'iets' mis is gegaan) in het grootste deel van de economische wetenschap expliciet afscheid van genomen, financiele stabiliteit wordt nu, expliciet, het tweede mandaat van de ECB genoemd.

3. Een derde, wat technischer punt. De ECB beweerde altijd via de rente de geldgroei te beheersen en daarmee de inflatie (een inderdaad zeer indirect verband...). Daar heeft men afscheid van genomen. Hoewel dit beleid officieel nog wordt aangehangen geeft men nu toe dat men dan wel de rente dan wel de geldgroei kan beheersen maar niet beide. En dat men op de rente mikt.

Dus inderdaad: veranderingen. Wel is het nog steeds zo dat 'werkloosheid' nog een redelijk taboe-woord is (werkgelegenheid wat minder). Vergeet niet dat de in de blog genoemde theorieen werkloosheid wegdefinieren: men bekijkt de sector huishoudens als, letterlijk, 1 persoon. En 1 persoon kan niet werkloos zijn, die kan alleen wat meer of minder werken. En dat meer of minder werken is in deze modellen een vrijwillige keuze van deze persoon... wellicht een keuze op basis van incorrecte informatie, maar toch: een keuze (ja, ik heb het ook niet bedacht, maar het is niet anders). Het idee dat monetaire transacties altijd tussen meerdere personen plaatsvinden en dat geld zelf een onafhankelijke rol speelt in het economisch gebeuren is in de extremere versies van deze theorie (die dus door de ECB werden aangehangen!) geen onderdeel van het denken. We zijn er dus nog niet.

Merijn Knibbe

Merijn Knibbe: Het grote gelijk van Ewald Engelen

In vervolg op mijn bericht van gisteren: lees nu Merijn Knibbe! Link hieronder.

Het grote gelijk van Ewald Engelen (volgens recente artikelen en statistieken)

Verandert de ECB van koers? Merijn Knibbe

De systeemfout in de euro, misschien de enige, maar in ieder geval de belangrijkste, is dat de Europese Centrale Bank uitsluitend tot taak heeft om de prijsstabiliteit te bewaken. De achterliggende gedachte is dat als de inflatie maar stabiel niet boven de 2 procent uitkomt, dat dan al het goede vanzelf volgt. De micro-economie tendeert dan naar het optimale evenwicht en er zijn geen macro-economische problemen meer. Zie eerder dit bericht, waar Robert Skidelski betoogt dat al bij de invoering van de euro bekend was (bekend kon zijn) dat dit een te abstracte en een foute gedachte is. Iedereen die nog een herinnering aan het werk van Keynes had, wist dat de private investeringsmachine labiel is.

Volgens Merijn Knibbe (zie de link onderaan dit bericht) zijn er nu echter aanwijzingen dat de ECB het principe van het uitsluitend bewaken van de prijsstabiliteit laat varen. Niet dat dat nu publiekelijk als een koersverandering bekend wordt gemaakt. Het valt op te maken uit de openingsspeech van Mario Draghi, de president van de ECB, van een conferentie van de ECB in april van dit jaar over statistiek. Zie de link in het bericht van Merijn. Veelzeggend is de titel van die speech: Statistics to deliver price stability and mitigate systemic risk. En het viel, als ik me goed herinner, ook op te maken uit de uitlatingen van Draghi in Londen een tijdje geleden, waarna iedereen een radicaal ingrijpen van de ECB verwachtte. Wat nog op zich laat wachten.

Maar het is nu dus uitgesproken dat de ECB een dubbel mandaat heeft: bewaken van de prijsstabiliteit én het beheersen van systeemrisico's. Volgens Merijn zou dit onder het regime van Trichet, de voorganger van Draghi, onbestaanbaar zijn geweest. Onder dat tweede mandaat kan van alles vallen, zou je denken. En achter de gesloten deuren zullen de meningen daarover wel verschillen. Maar in ieder geval lijkt Draghi het op te vatten als het mandaat om dat te doen wat het systeemrisico van het uiteenvallen van de eurozone voorkomt. Misschien is hij alleen nog bezig met af te wachten wanneer dat moment gekomen is. Of laat hij zich door de Duitse regering onder druk zetten om er nog mee te wachten. Dat laatste zou in strijd zijn met de onafhankelijkheid van de ECB.

(Nog niet genoeg) goed nieuws van de ECB

Tekortreductie in Europa. Nederland doet het niet zo goed. Merijn Knibbe laat de cijfers zien

Merijn Knibbe geeft een mooi overzicht van wat de Europese landen hebben gedaan om hun tekorten te reduceren. Zie de link hieronder. Overal namen in de eerste fase van de crisis de tekorten toe en daarna weer af. Toch zijn ze overal, ook in Duitsland, nog steeds hoger dan voor de crisis. Zie de figuur in het bericht.

Opmerkelijk is dat de rijkere landen er duidelijk voor hebben gekozen om, anders dan ze andere landen voorschrijven, hun eigen maatschappij niet kapot te bezuinigen. Dit is verstandig en wijs beleid (...). En het is niet zo verstandig geweest de kleinere landen het tekort geforceerd te laten terugbrengen. Duidelijk is ondertussen dat zowel de maatschappelijke kosten (massa-emigratie, halvering pensioenen in Griekenland, massawerkloosheid, overeind blijven nutteloze bankensector in Ierland ten koste van huishoudens) zowel als de economische kosten ervan (de huidige crisis in Nederland , bijvoorbeeld) niet opwegen tegen de baten. Het totale Eurozone-tekort is beperkt, er is geen reden om tekorten in individuele landen geforceerd te verkleinen, het tempo in Portugal (waar de pensioenpotten zijn geplunderd), Griekenland (massale werkloosheid die veeeeeel hoger is dan deze ooit geweest is voor de Euro) en de Baltische staten is duidelijk te hoog geweest.

Toch steekt het dat het land dat zijn tekort het minst zag dalen, Nederland, zich bij monde van Jan-Kees de Jager zo negatief en denigrerend uitlaat over landen die een veel sterkere daling van het tekort kenden en nu weer, anders dan Nederland, tekorten hebben die bijna op het niveau van voor de crisis liggen. (...) Mede door de daling van de woningprijzen is die ontwikkeling in Nederland niet zo gunstig, met alle gevolgen van dien voor het tekort. (...) het zou ons niet misstaan als we een toontje lager zouden zingen en het vingertje wat minder zouden opheffen - een gidsland zijn we bepaald niet.

Krisiskroniek (4). Het onrecht van spreken van Jan-Kees de Jager | Lux et Veritas:

'via Blog this'

Investeren in Spanje in plaats van allemaal het geld terug te halen - Merijn Knibbe

Merijn Knibbe geeft een mooie en goed onderbouwde analyse van de problemen van Spanje en van de mogelijkheden om die te boven te komen. Zie de link hieronder. Hij besluit met:

Slotbeschouwing: sneller dan iedereen denkt zal Spanje weer extern evenwicht bereiken, het heeft goedkope arbeiders en een nu al concurrerende industrie. Wat het land tegen houdt is de financiële situatie. En dat is oplosbaar (mede, bijvoorbeeld, door het inhouden van dividenden door de banken…). De enige reden voor tien jaar crisis is dat de schuldeisers hun eigen schulden koste wat het kost terugeisen – er daarbij niet aan denken dat als alle schuldeisers dat tegelijk doen en oude schulden niet meer willen herfinancieren, anders dan tegen onrealistisch hoge rentes die ook Duitsland en Nederland niet zouden kunnen betalen, er een dusdanige geldverkrapping plaats vindt dat niemand zijn geld meer terugkrijgt. Als we investeren in Spanje, in plaats van het geld terug te halen, dan is er geen tien jaar crisis nodig – en is er meer kans dat we ons eigen geld terugkrijgen!

Hoe zat dat ook alweer, in Duitsland, na de Eerste Wereldoorlog. Was dat niet net zoiets? Ik geloof dat ik toch eindelijk The Economic Consequences of the Peace, van ene J.M. Keynes, maar eens moet gaan lezen.

Hans-Werner Sinn leert (niet) van zijn vele fouten.

Merijn Knibbe - De ECB: deel van het probleem

Merijn Knibbe herinnert maar weer eens aan het inderdaad profetische artikel van Paul de Grauwe uit 1998. En aan het onvergeeflijke negeren daarvan door de Europese Centrale Bank. Zie de link hieronder. En zie ook nog eens dit bericht.
De ECB: deel van het probleem

Merijn Knibbe: Misvattingen over Spanje rechtgezet (1). De Spaanse export deed en doet het wel goed.

Merijn Knibbe (zie link onderaan dit bericht):

Een van de meest onthutsende aspecten van de huidige crisis is hoezeer zowel de publieke discussie alsook veel economen ter staving van allerlei analyses en opvattingen gebruik maken van halve waarheden, onzorgvuldigheden, slecht gedefinieerde variabelen, onjuiste concepten en zelfs regelrechte onjuistheden.

Misvattingen over Spanje rechtgezet (1). De Spaanse export deed en doet het wel goed.

Economische crisis niet door "structurele" oorzaken. Het is de vraag, domoor!

Het wordt steeds duidelijker dat de huidige economische problemen cyclisch van aard zijn. Door de schuldencrisis is de vraag ingezakt en daar komt bij dat de overheden een pro-cyclisch beleid voeren, waardoor die vraag nog verder inzakt. Toch duiken er steeds weer stemmen op die roepen dat de problemen "structureel" van aard zijn.

Een voorbeeld daarvan is de recente column van David Brooks in de New York Times, die vandaag ook in de Volkskrant is geplaatst. Mike Konczal reageert op de column (zie de link onderaan dit bericht) en laat uitvoerig zien dat die structurele visie niet de cijfers aan zijn kant heeft. Integendeel, alles wijst er op dat de ingezakte vraag de oorzaak van de problemen is. Zie ook Paul Krugman in dit bericht en in dit bericht, waarin hij laat zien dat de werkloosheidscijfers verdeeld naar bedrijfstak en naar beroepscategorie alleen maar uitwijzen dat er een algeheel vraagprobleem bestaat.

En Merijn Knibbe laat zien dat voor Europa, althans voor Nederland en de Baltische staten, hetzelfde geldt. Als de problemen structureel van aard waren, dan zou er een toename moeten zijn van onvervulde vacatures. Met andere woorden: er zouden bedrijfstakken moeten zijn die willen groeien, maar dat niet kunnen omdat de gewenste opleiding en vaardigheden niet voldoende aanwezig zijn. Maar de cijfers wijzen uit dat zulks niet het geval is.

Wat bezielt degenen die zo graag die structuralistische visie willen uitdragen tegen alle empirische aanwijzingen in? Krugman verbaast zich er over en wijst er op dat datzelfde gedrag ook voor kwam in de jaren dertig van de vorig eeuw. Toen ook overduidelijk was dat er een vraagprobleem bestond.

En wat bezielt de Volkskrant? Of is het gewoon onkunde?
Assessing Yet Another Round of the Structural Unemployment Arguments

Update (11/05). Zie nu ook de column van Paul Krugman in de New York Times van vandaag.

Visieloos accoord laat jeugd in de kou staan – en begrijpt niet dat 2011 het echte probleem was.

Merijn Knibbe bespreekt het akkoord dat "orde op zaken moet stellen" en waarmee Groen Links, D'66 en de ChristenUnie meehelpen om de bezuinigingszeepbel, die al aan het leeglopen is, nog even in leven te houden. En hij beantwoordt de vraag Wat dan wel? Zie de link onderaan dit bericht.

Zie aansluitend ook de column van Paul Krugman van vandaag.

Visieloos accoord laat jeugd in de kou staan – en begrijpt niet dat 2011 het echte probleem was.

Merijn Knibbe: Over geld, Lippizaner paarden en de markt

Merijn Knibbe schreef een lange reactie op mijn bericht over het ontstaan van geld, dat ik schreef naar aanleiding van het paper van Dirk Bezemer voor de INET-conferentie in Berlijn. Hij geeft interessante historische informatie. Het mooie is dat ook zijn betoog hier en daar raakt aan het OMOP-schema, dat ik hier kort uiteenzet, maar dat bij veel berichten van dit blog op de achtergrond aanwezig is. Klik onderaan mijn bericht de knop "reacties" aan en volg de link.

Rampzalige gevolgen voor de Grieken

Merijn Knibbe verwijst naar de Wall Street Journal (jawel), die de rampzalige gevolgen voor de Grieken laat zien van de Europese bezuinigingszeepbel. Zie de link hieronder.

Wat is dit? Zoveel mogelijk hardvochtigheid, om maar zoveel mogelijk serieus genomen te worden? Bekrompen achterdocht en zucht tot wraakneming?

In the long run, Keynes lives « Real-World Economics Review Blog:

'via Blog this'

Merijn Knibbe over angst voor inflatie en over economen die de statistieken niet kennen

Een gastblog van Merijn Knibbe, die eerder reageerde op een bericht.

Uiteraard mijn grote dank om opgenomen te worden als 'blogpost'! 

Als aanvulling hierop het volgende: Het is, in toenemende mate, bevreemdend waar de angst van de 'inflationista's' vandaan komt. Want zelfs vanuit een naief-monetaristisch perspectief zou angst voor inflatie voortkomend uit een groei van de geldhoeveelheid toch gebaseerd moeten zijn op een groei van de geldhoeveelheid. En die geldhoeveelheid, die groeit niet meer zo snel, VOLGENS DE EENVOUDIG TE RAADPLEGEN STATISTIEKEN VAN DE EUROPESE CENTRALE BANK. Sterker nog: de groei neemt af en ligt nu, met 2%, ver onder de door de ECB gewenste groei van 4,5%. En dat is al drie jaar zo... 

En ook de voorspellingen van de ECB zelf geven aan dat, omdat de BTW-verhogingen in landen als Griekenland en Spanje volgend jaar uit de index zullen vallen en omdat de STIJGING van de energieprijzen minder wordt de inflatie volgend jaar lager zal zijn dan nu. Tel daarbij op een loonstijging die achter blijft bij de prijsstijging, terwijl de productiviteit wel stijgt... Ik begrijp werkelijk niet dat er economen zijn die zowel zichzelf als econoom serieus nemen en tegelijkertijd op dit moment waarschuwen voor het inflatiegevaar.

Maar goed. Een van de redenen daarvoor is duidelijk. Economie is een wetenschap die sterk op 'stel dat' redeneringen is gebaseerd, een hebbelijkheid die nog stamt uit het ondertussen toch tamelijk verre verleden dat we al die mooie gegevens over de loonstijgingen en de geldhoeveelheid niet hadden. Typerend is dat er in de opleidingen tot econoom nauwelijks aandacht is voor het ambacht van het meten van de economie: het bepalen van de definities, het operationaliseren van variabelen, het opstellen van meetprotocollen en wat dies meer zijn. En dat brengt met zich mee dat veel economen zich er nauwelijks van bewust zijn dat de theoretische definitie van allerlei variabelen fors afwijkt van de empirische definitie (een voorbeeld daarvan is dat veel economen er nog steeds niet vanuit gaan dat geldschepping per definitie gepaard gaat met schuldcreatie, men kijke er de statistieken van de ECB op na ('counterparts of M3', de activakant van de balans van de geldscheppende banken). 

Overigens ben ik niet van mening (nog zoiets) dat alleen banken geld scheppen. Neem groupons, postzegels, afnemerskrediet (in de business to business verkopen een post van tientallen miljarden!), kopieerkaarten, airmiles, de schuld die u aangaat als u een auto koopt met zo'n 0% lening bij Renault (heeft trouwens een bankenvergunning!), de OV-chipkaart - het zijn geheel volgens de definitie van geld allerlei vormen van pecunia, gebruikt voor transacties (voorbeeld: u koopt met Euro-geld een tegoed op de OV-chipkaart dat een ruilmiddel is, gewaardeerd in de gangbare rekeneenheid en dat ook een waarde vertegenwoordigd. Het is alleen geen 'algemeen' geld waar u overal mee kunt betalen.) Opmerkelijk detail: postzegels gebruikten altijd de gangbare munt als rekeneenheid, de PTT (oeps, TNT post) is daar onlangs vanaf gestapt. 

Conclusie: een stage bij een statistisch bureau moet een noodzakelijk en onontkoombaar onderdeel van de opleiding tot wetenschappelijk econoom worden. Directe kennis van en ervaring met de ambachtelijke zijde van het vervaardigen van economische data zoals dat gebeurt in de statistische bureaus hoort bij de opleiding tot economisch wetenschapper. Dat vereist natuurlijk wel voorafgaande stages van de docenten. 

Merijn Knibbe

Merijn Knibbe over de ECB en de ongegronde angst voor inflatie

Merijn Knibbe reageert op dit bericht. Ik neem hieronder zijn reactie ook op als bericht:

Nu bijna drie jaar geleden, ergens in januari of februari 2009, was er een interview met Onno Ruding op de Nederlandse t.v. Hoewel hij de noodzaak inzag van de maatregelen die destijds werden genomen door de Centrale Banken sprak hij wel zijn angst uit voor veel hogere inflatie - die er dus niet gekomen is. De 'kerninflatie' in de Europese Unie, zonder de invloed van (grotendeels in het buitenland bepaalde)energieprijzen en zonder alle BTW verhogingen bedraagt ongeveer 1,5%.

En wat de /ECB doet moet ten eerste tegen de achtergrond van landen als Griekenland worden gezien, waar de geldhoeveelheid ondertussen ongeveer 20% GEDAALD is. En ook in de hele EU ligt de geldgroei al drie jaar achtereen zwaar ONDER de norm van de ECB - en is deze groei ondertussen alweer sterk aan het afnemen (vooral door een vermindering van de hypothecaire kredietverlening, overigens.

En die laatste gegevens worden heel gewoon beschikbaar gemaakt door de ECB:  http://sdw.ecb.europa.eu/home.do?chart=t1.2

De geldhoeveelheid is dus niet aan het groeien - en deed de geldhoeveelheid dat maar, ten gevolge van de nieuwe acties. Maar het enige dat gebeurt is dat de reserves van de banken (gelukkig) toenemen, maar deze doen (helaas) niets met dit geld. De reserves van de banken horen, vanwege de laatste ontwikkeling overigens, NIET tot de geldhoeveelheid, omdat ze niet fungeren als betaalmiddel.

Het is ok geen "Geldzauber" - het is een heel gewone liquiditeitstransactie van de ECB, die aan het voorkomen is dat de hele bankensector in Zuid-Europa op zijn rug gaat (zie de gegevens over de geldhoeveelheid in Griekenland). Wel zorgelijk is dat de Italiaanse banken het onderpand (want dat moet er dus zijn...) voor deze leningen gecreerd blijken te hebben door snel geld aan elkaar te lenen en dat te salderen (ik leen jou 1000,-- en jij leent mij 1.000,--, dan bezitten we allebei een schuldenaar van 1.000,-- die we als onderpand kunnen gebruiken - precies het soort transacties dat mensen als Draghi en Monti in hun Goldman Sachs-tijd zo goed in de vingers hadden). O ja, er is nu ook al een Spaanse minister aangesteld, die bij Lehmann heeft gewerkt.

Merijn Knibbe

Nogmaals de echte oorzaken van de eurocrisis

Merijn Knibbe laat zien dat de Europese Centrale Bank nog altijd niet goed zicht heeft op de echte oorzaken van de eurocrisis. Dat belooft helaas niet veel goeds! Zie het bericht hieronder.

The ECB gets it wrong on the causes of the Euro troubles (again). « Real-World Economics Review Blog:

'via Blog this'