Psychische aandoeningen en de mismatch tussen aanleg en omgeving - 5

In het vorige bericht in deze reeks zagen we dat de p-factor die gemeenschappelijk lijkt te zijn aan alle psychische aandoeningen, nauw verbonden is met psychologisch-traumatische ervaringen in de vroege jeugd, maar vooral ook in de adolescentie. Een trefwoord is kindermishandeling, maar dat omvat zowel fysieke, seksuele en emotionele mishandeling als emotionele verwaarlozing. In de adolescentie valt dan te denken aan gepest of buitengesloten worden, als vormen van mishandeling door anderen, maar ook als mishandeling door, ja, door dat wij met zijn allen kinderen verplichten om een groot deel van hun leven door te brengen in de sociaal onveilige omgeving van de school.

 

Dat laatste mag bij sommige lezers de wenkbrauwen doen fronsen, want het is toch "normaal" dat kinderen naar school gaan, maar bedenk dat pesten op school veel voorkomt, voor kinderen ernstige gevolgen heeft, dat scholen wettelijk verplicht zijn om antipestprogramma's uit te voeren en dat het ministerie van Onderwijs het nodig vindt om tweejaarlijks de sociale veiligheid op scholen te laten monitoren. Lees meer daarover in mijn artikel Sociale veiligheid op scholen, dat verschijnt in de juni-aflevering van Pedagogiek in Praktijk.

En bedenk ook dat als psychische aandoeningen zoveel voorkomen (Is slechts één op de vijf mensenlevens een leven zonder psychische aandoeningen?), dat de oorzaken daarvan, dus ook de oorzaken van die p-factor, onvermijdelijk ook veel moeten voorkomen. Dus dat die oorzaken gelegen zijn in wat wij met zijn allen als "normaal" zijn gaan ervaren. Onderzoek naar hoe kinderen opgroeien in "minder ontwikkelde" samenlevingen laat meteen het grote verschil zien met wat wij "normaal" vinden. Zie de berichten Onze maatschappij is bijna ingericht op emotionele verwaarlozing van kinderen en Een samenleving zonder emotionele verwaarlozing van kinderen. Kan dat? De !Kung en Een samenleving zonder emotionele verwaarlozing van kinderen. Kan dat? De Hadza.

Terug naar de vraag hoe je die p-factor zou omschrijven. In het artikel van Caspi en Moffitt, waar ik me in deze reeks berichten op baseer, kom je uiteindelijk deze korte maar veelzeggende omschrijving tegen:

What this research (and clinical experience) implies is that loss, intimidation, humiliation, betrayal—fundamental threats to one’s physical and psychological safety—increase the risk of mental disorder, broadly.

 

Verlies, geïntimideerd en/of vernederd en/of verraden worden - fundamentele bedreigingen van iemands fysieke en psychologische veiligheid - vergroten de kans op psychische aandoeningen, welke dan ook.

Veel woorden heb je er niet voor nodig, maar wat er staat is inderdaad nogal fundamenteel en veelzeggend. Maar ook weer niet verrassend, want we wisten immers dat mensen een groepsdier zijn, dat geëvolueerd is in een samenlevingsvorm van vertrouwde anderen waarin samengewerkt en gedeeld werd. Waarin het vanzelfsprekend deel uitmaken van zo'n kring cruciaal was voor het gevoel van veiligheid waar dieren op zijn ingesteld om naar te streven. 

Deze reeks berichten blijkt langer te worden dan ik in het begin verwachtte. Maar Caspi en Moffitt hebben nu eenmaal veel te vertellen. In het volgende bericht gaat het over wat ze te melden hebben over de stappen waarlangs die fundamentele bedreigingen van iemands fysieke en psychologische veiligheid leiden tot het optreden van psychische aandoeningen. Blijf lezen!

Zie hier het volgende bericht.

Een samenleving zonder emotionele verwaarlozing van kinderen. Kan dat? De Hadza

De Hadza is een jagers-verzamelaars samenleving in het noorden van Tanzania, in de Grote Riftvallei en op de Serengeti hoogvlakte. De samenleving telt nog maar zo'n 1000 individuen, waarvan er nog 300 tot 400 volledig als jagers-verzamelaars leven. Zie de interessante Wikipedia website. De grote kenner van de Hadza is Frank Marlowe, die er veel over heeft gepubliceerd en er in 2010 het boek The Hadza: Hunter-Gatherers of Tanzania over schreef.

Melvin Konner (zie het bericht over de !Kung) baseert zich in zijn beschrijving van de coöperatieve zorg voor kinderen bij de Hadza ook op het werk van Frank Marlowe. In het bijzonder op zijn bijdrage aan het boek Hunter-Gatherer Childhoods van Hewlett en Lamb (2005). Marlowe rapporteert daar zijn onderzoek naar hoeveel tijd kinderen van acht jaar of jonger overdag in interactie met anderen doorbrengen.

In het eerste levensjaar hebben kinderen ruim driekwart van de tijd contact met de moeder, waarna dat afneemt tot 43 procent over de eerste vier jaar. De zelfde cijfers zijn voor de vader en voor oudere zusters: 18 en 17 procent, voor de grootmoeder van moeders kant: 9 en 10 procent, voor oudere broers: 8 en 9 procent en voor alle andere leden van de groep; 29 en 41 procent. Dat het totaal de 100 procent ruim overschrijdt, wijst er op dat veel interacties gelijktijdig plaats vinden. Anders gezegd, het laat de grote mate van sociabiliteit zien van deze manier van samenleven. Veel samen, dus.

Hoewel dus de band met de moeder aanvankelijk zeer intens is, wordt die met de tijd veel minder exclusief. De drempel tot de sociale wereld om die band heen is maar laag. In de conclusies tot zijn bijdrage aan dat boek dat ik hierboven noemde, schrijft Frank Marlowe (p. 188-9):

Hadza children over three or four are looked after by the older children they are playing with, though it is still necessary that some adult be in camp within earshot, otherwise lions, leopards, and hyenas would eventually lose their fear of camps during the day and these children would become easy prey. Toddlers are never left in camp without an adult there but this can be almost anyone. More than once, all adults slipped out of camp to forage and left me to baby-sit.

Hadza mothers are quite willing to hand their children off to anyone willing to take them. The child is not always so willing, however, and if he or she starts crying, the mother will usually retrieve the child. (...)

By the time of weaning during the second year of a child's life, fathers, grandmothers, and older sisters begin to do an appreciable amount of care, especially babysitting. By age three or four years old, children begin to spend much of their time playing and foraging with age-mates and slightly older children. It is within these playgroups where most learning takes place.

Onze maatschappij is bijna ingericht op emotionele verwaarlozing van kinderen

Kaj van der Plas attendeerde me op de reportage Het kinderbrein, die in Brandpunt van 13 april werd uitgezonden. De Amerikaanse kinderpsychiater en hersenwetenschapper Bruce Perry noemt daarin een schatting van hoeveel tijd onze kinderen minder deelnemen aan sociale interacties met de eigen ouders en vooral met andere volwassenen dan kinderen van jagers-verzamelaars. De reportage is hier nog te zien op Uitzending gemist.

Volgens die schatting is dat 1/25. Tegenover elke minuut die een kind in onze maatschappij aan zulke interacties besteedt, staan dus vijfentwintig minuten voor een kind in een jagers-verzamelaars samenleving (de Paleo Sociale Omgeving). Dat betekent nagenoeg dat wij met zijn allen onze kinderen emotioneel verwaarlozen. Met zijn allen, omdat het natuurlijk niet alleen een verantwoordelijkheid van de ouders is om dat te voorkomen. We hebben de maatschappij zo ingericht, zonder dat in de gaten te hebben, dat onze kinderen een voortdurende honger hebben naar sociale interacties. Een maatschappij waarin we zijn gaan geloven in de mythe van de opvoedbaarheid.

Waar zou die schatting van 1/25ste vandaan komen? Ik moest denken aan hoofdstuk 16 (Cooperative Breeding in the Extended Family) van het boek The Evolution of Childhood. Relationships, Emotion, Mind (2010) van Melvin Konner. Daarin passeert  onderzoek de revue met metingen van hoeveel tijd kinderen in interacties met andere volwassenen doorbrengen in verschillende samenlevingen, waaronder die van jagers-verzamelaars. Het kan zijn dat Perry zich op dit hoofdstuk baseert. Ik kom er nog een keer op terug.

Maar dat zal even duren, want dit blog kent even een onderbreking van een week of wat.