Hoe de Duitse dovemansoren te verklaren? Over economie en moraliteit

(Update. Zie nu ook Hèt probleem van nu is niet Brexit, maar de Duitse dovemansoren - Over Eucken en Schacht.)
Er is een weergave van een telefoongesprek uit 2011 van de Duitse Bondskanselier Angela Merkel opgedoken waaruit blijkt dat zij toen al het inzicht had dat de Griekse schuldpositie onhoudbaar was. Dat de Grieken hun schulden nooit zouden kunnen terugbetalen. Zie Merkel admitted in 2011 Greek debt unsustainable.

Maar tot nu toe heeft zij niet naar dat inzicht gehandeld. Het geld dat naar Griekenland is gegaan, is daar nooit aangekomen, maar is rechtstreeks naar de vooral Duitse en Franse banken gegaan die voorafgaand aan de crisis en na de invoering van de euro zo graag geld leenden aan de Grieken en de andere zuidelijke eurozonelanden. En die daar veel geld mee hebben verdiend.

Maar waar economen al lang voor pleiten en waar de Griekse regering zo op aandringt, dat er kwijtschelding van de schulden plaats vindt, daar zijn de Duitsers niet toe bereid. De fictie dat de schulden ooit eens zullen worden terugbetaald, moet in stand worden gehouden. En daarom moeten we doorgaan met de Grieken strenge bezuinigingen op te leggen, ook als die de Griekse economie tot stilstand brengen en veel menselijke ellende en wanhoop creëren. De Duitsers willen dat. En de andere regeringen van de eurozonelanden collaboreren met dit economische wanbeleid.

Dit gedrag is dat van een schuldeiser die degene die bij hem in het krijt staat en die aan lager wal is geraakt, niet helpt om er weer bovenop te komen waardoor hij althans nog iets kan terugbetalen, maar die hem nog meer naar beneden duwt. Of hem gevangen laat zetten of hem tot zijn slaaf maakt, zoals dat in de mensheidsgeschiedenis lang gebruikelijk is geweest.

Economisch gezien zou het verstandiger zijn om onhoudbare schulden deels of geheel kwijt te schelden. Verstandiger in de zin van bijdragen aan de algehele economische welvaart. Want niet alleen zijn slaven en geknechten over het algemeen minder productief dan goed betaalde werknemers, ook zorgen die salarissen er voor dat de benodigde vraag naar goederen en diensten in de economie aanwezig is. Want de economie is een kringloop en aanbod schept niet als vanzelf voldoende vraag. Het verbaast daarom niet dat ook schuldkwijtschelding (debt jubilee) veel in de geschiedenis voorkomt. Zie Debt Forgiveness In History.

Hoe te verklaren dat pleidooien voor kwijtschelding van Griekse schulden in Duitsland zo aan dovemansoren zijn gericht? Ondanks dat dus al in 2011 aan hen duidelijk was dat die schulden nooit kunnen worden terugbetaald?

Een verklaring die zich opdringt en die al verschillende keren naar voren is gebracht, luidt dat de Duitsers, althans de huidige machthebbers en sommige economen, een sterke neiging hebben om het schuldenprobleem niet als een economisch, maar eerst en vooral als een moraliteitsprobleem te beschouwen. Er wordt wel geopperd dat dit er mee te maken heeft dat het Duitse woord Schuld ook meteen een morele betekenis heeft, anders dan het Engelse woord debt.

Kan zijn, maar hoe dan ook, de fout ligt op de loer om morele oordelen die van toepassing zijn in het domein van de persoonlijke relaties dat niet zonder meer zijn in het publieke domein van een gehele economie. En die fout, een fallacy of composition, maakte Angela Merkel toen ze het beeld opriep van de zuinige Schwäbische Hausfrau die er altijd voor zorgt dat het huishoudboekje op orde is, als het goede voorbeeld voor regeringen die te maken hebben met het overheidsbudget.

Als je die fout maakt, dan staat niets meer in de weg om economische problemen bij voorkeur te beschouwen als een moraliteitsverhaal. En dat heeft nogal wat gevolgen. Want het roept de morele emoties op van schuld en straf en boete en zelfs wraak. Zit je een keer in dat frame, dan is het moeilijk om nog economisch en zakelijk te redeneren en te oordelen. Er moet "opgetreden worden", er moet "gestraft worden", de schuldige moet "op zijn nummer worden gezet". En "er moet een voorbeeld gesteld worden".

En dat alles, dat zien we te voorschijn komen in dit interview met de Duitse econoom Hans-Werner Sinn, een van de meest uitgesproken moraliteitsdenkers op het terrein van de economie. De ellende in Griekenland is volgens hem juist goed, want het leert mensen en landen wat er met je gebeurt als je teveel schulden maakt.

Die Staatspleite Griechenlands könnte sich für die Eurozone als unerwartet segensreich herausstellen. Nach Ansicht des Ökonomen Hans-Werner Sinn dürfte das Scheitern Athens andere Länder davon abhalten, sich zu überschulden und über ihre Verhältnisse zu leben. „Die Griechenlandkrise ist bei allen Problemen, die sie mit sich bringt, insofern heilsam, als sie den Regierungen klarmacht, dass es so nicht geht: dass die Politik der Überschuldung gefährlich ist, weil man zum Schluss doch in den Staatskonkurs kommt“, sagte Sinn im Gespräch mit FAZ.NET.

Griechenland und andere Defizitsünder spürten jetzt, dass die Solidarität der Geldgeber ihre Grenzen habe. „In jeder Krise liegt, bei allen Schrecken, auch eine Chance: dass man in Zukunft mehr Disziplin in der Eurozone wahren kann“, sagte Sinn, der das Institut für Wirtschaftsforschung Ifo in München leitet.

Let ook op de woorden segensreich, heilsam en Disziplin. Morele overtuigingen en oordelen in de plaats van analyse. Lees voor de analyse even What Is the Real Greek Morality Tale? van Joseph Stiglitz. Dan weet je meteen weer waarom de interpersoonlijke moraal niet voetstoots valt over te hevelen naar de economie.

Dit alles maakt duidelijk waarom het bij Sinn, Merkel en Schäuble en bij de SPD-voorman Gabriel aan dovemansoren gericht is als je hen wijst op de menselijke ellende die door hen is aangericht door aan Griekenland en zelfs heel Europa het bezuinigingsbeleid op te leggen. Overigens met collaboratie van al die andere regeringsleiders. Want die ellende is geen onbedoeld effect van hun beleid, nee, hij is juist geheel en al beoogd. Door een morele bril is boetedoening, straf en een voorbeeld stellen het economisch juiste beleid. Pijn lijden moet.
Update. Zie nu ook Matthew Yglesias. Hij denkt dat die dovemansoren ook instrumenteel zijn te verklaren. Merkel wil Griekenland aan het lijntje houden om zo hervormingen te kunnen afdwingen. Maar als je kijkt naar wat die hervormingen inhouden, dan denk je toch meteen weer aan dat moraliteitsverhaal. Straffen en disciplineren.

Sinn laat weer van zich horen: euro is niet een gewone munt - Peter Dorman

Eerder schreef ik over de econoom Hans-Werner Sinn, die waarschijnlijk veel invloed heeft op het Duitse beleid ten aanzien van de eurocrisis, waardoor die crisis vele malen langer duurt en heviger is dan nodig zou zijn. Er zijn nu, eindelijk, aanwijzingen dat die invloed tanende is.

Sinn is (of was?) een gevierd, "bekwaam", econoom in Duitsland. Maar Dean Baker wees er al op dat Sinn niet wil dat Duitsland nog meer geld in de lekkende emmer van Griekenland wil storten, maar tegelijk ook niets wil doen om de gaten in die emmer te dichten. Als Duitsland de raad van Sinn zou blijven opvolgen, dan zou het land volgens Baker zakken voor het vak Inleiding Economie. Zie dit bericht.

Ook sloeg Sinn de plank volledig mis met zijn vergelijking dat Duitsland Griekenland al met vele malen meer geld zou hebben geholpen dan dat Duitsland na de Tweede Wereldoorlog aan Marshall-hulp ontving. Zie dit bericht.

En uit het manifest dat hij met (veel!) andere, boze economen uitbracht, bleek dat zijn "analyse" van de eurocrisis uit niet veel meer bestaat dan dat je "de probleemlanden" moet wantrouwen. Zie dit bericht.

Nu heeft Sinn weer van zich laten horen. En wat blijkt daaruit? Peter Dorman vestigt er de aandacht op. Zie de link onderaan dit bericht. Het blijkt dat de euro volgens Sinn nooit als gewoon geld bedoeld is is geweest. Alleen als een ruilmiddel, maar niet ook, zoals alle andere munten in de wereld, als activa of bezittingen. Peter Dorman vraagt zich af hoe dat mogelijk zou kunnen zijn. Is dit nog wel te rijmen met elementaire economie, vraagt hij zich af.

Ik deel zijn verbazing. Maar ik vraag me ook af in hoeverre deze buitenissige visie op de euro als geld ook niet ten grondslag heeft gelegen aan het beperkte mandaat dat de Europese Centrale Bank meekreeg bij de introductie van de euro. Was het misschien inderdaad in die tijd de bedoeling van de Duitsers dat de euro nooit een gewone munt moest worden?

EconoSpeak: Sinnlos: One of the more painful spillovers from the Eurozone crisis is that, from time to time, I have to try to make sense of the writings of Hans...

De eurocrisis als voorbeeld van falende zelf-organisatie

Zoals ik in dit bericht van begin november vorig jaar meldde, was de eurocrisis al voorspeld. Namelijk door Vitor Gaspar en Garry Schinasi in een paper dat ze in april 2010 presenteerden tijdens een door de Europese Centrale Bank en de Europese Commissie georganiseerde conferentie. Ze baseerden zich op de voorwaarden voor zelf-organisatie zoals Elinor Ostrom op basis van haar onderzoek ontwikkelde. Zie mijn bericht over Ostrom en over haar voorwaarden. (Nog eerder was hij trouwens al voorspeld door Paul de Grauwe.)

De eurozone is zo opgezet dat alle beslissingen (behalve die van de ECB) door overleg tussen de landen tot stand moeten komen. Die opzet vraagt dus om zelf-organisatie. Er is niet een centrale instantie aangewezen met beslissingsbevoegdheid. Wat we nu al twee jaar zien gebeuren, is dat de eurozone als zelf-organisatie faalt. De eurocrisis duurt maar voort, met nu al veel economische ellende als gevolg en met waarschijnlijk nog meer in het verschiet. Volgens Gaspar en Schinasi was dat ook te verwachten, omdat er niet is voldaan aan de voorwaarden dat er, zeker in tijdnood, gemakkelijk gecommuniceerd kan worden en dat iedereen over dezelfde informatie beschikt. Besluiten komen dus moeizaam en te laat of helemaal niet tot stand. Precies wat we nu zien.

Maar er kan ook nog een andere voorwaarde voor succesvolle zelf-organisatie in het geding zijn. Ik moest daaraan denken toen ik vandaag dit commentaar van Mark Schieritz las (zie de link onderaan dit bericht). Schieritz maakt zich boos op de Duitse economen rond Hans-Werner Sinn, over wie ik eerder schreef (zie hier en hier), die die er vooral voor beducht zijn dat Duitsland moet betalen voor de "zonden" van de probleemlanden. We zien niet, schrijven ze, hoe het misbruik van de fondsen en de garanties verhinderd kan worden. De probleemlanden hebben getalsmatig de meerderheid en zullen zich dus tegoed doen aan die fondsen.

Schieritz reageert daarop met:

Als men werkelijk gelooft dat het er in Europa alleen nog om gaat hoe de ene de andere een streek kan leveren, en inhoudelijke overwegingen überhaupt geen rol meer spelen, dan moeten we het met de euro maar voor gezien houden. Maar dat moet men dan ook zeggen. (...)

Als ik in elke politieke kwestie bij de andere lidstaten een maximale criminele inzet veronderstel (...) dan geloof ik inderdaad dat de integratie niet zal functioneren. Zonder een zekere fundamentele wil tot samenwerking kun je staten niet tot een bond verenigen. Het zal nooit lukken om regels te formuleren die alle eventualiteiten afdekken.

En dat slaat precies op de voorwaarde van Ostrom dat er in een succesvolle zelf-organisatie het vertrouwen in elkaar aanwezig moet zijn dat de regels meestal gevolgd worden. Anders gezegd, dat iedereen van goede wil is en dat daar van uit mag worden gegaan. Of nog anders gezegd, dat iedereen van zichzelf voldoende pro-sociaal is ten opzichte van de andere leden. (Zie de zesde voorwaarde in het tweede rijtje in dit bericht.)

Je moet de Duitse regering nageven dat ze, bij monde van Schäuble, de minister van financiën, sterk afwijzend gereageerd heeft op het manifest van Hans-Werner Sinn en zijn medestanders. Maar het treurige is dat ik sterk de indruk heb dat onze Mark Rutte en onze Jan-Kees de Jager, die voortdurend betogen dat "de druk op de probleemlanden hoog moet worden gehouden", met Hans-Werner Sinn geheel op een lijn zitten. In de Haagse euro-politiek regeert het wantrouwen. (Is dat niet ooit begonnen met Gerrit Zalm?) En als dat zo is, vergeet het dan maar met die zelf-organisatie. En met de euro.

Die Wutökonomen winden sich « Herdentrieb:

'via Blog this'

Duitsland, de eurocrisis en het Marshall-plan

Hans-Werner Sinn betoogde (zie dit bericht) dat Duitsland Griekenland al met vele malen meer geld heeft geholpen dan dat Duitsland na de Tweede Wereldoorlog aan Marshall-hulp kreeg. De hulp van Duitsland alleen zou al gelijk staan met 29 Marshall-plannen en de hulp van heel Europa aan 115 Marshall-plannen.

Albrecht Ritschl, hoogleraar economische geschiedenis aan de London School of Economics, laat nu zien dat de voordelen de Duitsland na WO II ontleende aan het Marshall-plan vele malen groter waren dan Hans-Werner Sinn veronderstelt. Zijn vergelijking slaat volledig de plank mis. Zie de link onderaan dit bericht.

Verder vindt Ritschl dat de goede redenen die de Verenigde Staten toen hadden om zoveel geld in Duitsland (en in Europa) te steken sterk overeenkomen met de goede redenen die Duitsland nu zou moeten hebben om Griekenland te helpen.

Met dank aan een tweet van Paul de Grauwe.
Economic history: Germany, Greece and the Marshall Plan | The Economist:

'via Blog this'

Duitsland gezakt voor het vak Inleiding Economie - Dean Baker reageert op Hans-Werner Sinn

De vooraanstaande Duitse econoom Hans-Werner Sinn is waarschijnlijk een van de, of zelfs de, intellectuele pijlers onder het Duitse beleid ten aanzien van de eurocrisis. Hij reageert nu in de New York Times op de oproep van Obama aan Europa, en speciaal Duitsland, om meer te doen om de euro, en daarmee de wereldeconomie, te redden. Zie hier.

Wat zegt hij? Als ik het goed begrijp, het volgende (mijn commentaar tussen haakjes en onderstreept):

1. Duitsland moet niet meebetalen aan de schulden van de zuidelijke probleemlanden, omdat dat onwettig zou zijn. Het is in strijd met het Verdrag van Maastricht en dat verdrag heeft in alle landen van de euro een wettelijke status.
2. Het zou ook in strijd zijn met het principe dat degenen die het geld hebben uitgeleend, ook maar moeten zien hoe ze het terugkrijgen. Of hun verlies moeten nemen. (Dat zou er toch voor pleiten om de banken te laten betalen in plaats van de Griekse, Spaanse en Ierse belastingbetalers?)
3. Er kan wel een systematisch delen van risico's zijn tussen de staten van Europa, maar daarvoor moet Europa eerst één natie worden. (Ja, zo staat het er! Het delen van risico's nu zou een oplossing zijn van de crisis, en zou een stap op weg zijn naar verdere integratie. Maar nu die integratie er nog niet is, willen we dus ook geen deling van risico's.....)
4. Herverdeling, door nu de landen te helpen die in de problemen zijn gekomen, zou leiden tot politieke erupties die de stabiliteit van Europa zouden bedreigen. (Met de huidige crisis wordt die stabiliteit niet bedreigd....)
5. Maar zelfs als Europa een natie zou zijn, zouden nog niet de schulden gesocialiseerd moeten worden. Kijk bijvoorbeeld naar Californië dat bijna failliet is, maar niet door de Amerikaanse federale overheid gesteund wordt. (??? De federale overheid betaalt de werkloosheidsuitkeringen van de werklozen in Californië. Dat is het grote verschil met de positie van Griekenland, Spanje etc. in de eurozone.)
6. Duitsland heeft via de Europese Centrale Bank al geweldige hoeveelheden geld beschikbaar gesteld en loopt daarmee al grote risico's. Moet dat nog meer worden?

Op die laatste vraag gaat Dean Baker in (zie ook de link hieronder):

Dat is natuurlijk niet de vraag waar het om draait. Duitsland moet de Europese Bank toestaan om de schulden van de geplaagde landen te garanderen. Daardoor zullen ze minder hoge rentes op hun schulden hoeven te betalen, wat hun lasten houdbaar maakt.

De andere stap die Duitsland moet nemen is om een hogere inflatie toe te staan, in gang gezet door een snellere groei van de lonen, om zo de perifere landen in staat te stellen om hun competitiviteit te herwinnen. Als er niet een verandering in de prijsverhoudingen tussen Duitsland en de perifere landen komt, dan wordt het voor hen onmogelijk om hun handelstekorten terug te dringen, wat de hoofdoorzaak is van hun probleem.

De passende analogie is hier die met het vullen met water van een lekke emmer. De heer Sinn vertelt ons hoeveel water Duitsland al in de lekke emmer van Griekenland heeft gestort. Maar het land weigert akkoord te gaan met maatregelen die de gaten in de emmer zouden dichten. Het lijkt er zelfs op dat het dichten van die gaten helemaal niet op de agenda staat.

Als Sinns opvattingen de houding van de Duitse beleidsmakers weerspiegelt, dan is de euro ten ondergang gedoemd. Meer water storten in de lekke emmer lost het probleem niet op.

Volgens Dean Baker zou Duitsland dan voor het vak Inleiding Economie zijn gezakt. (Zie ook nog eens dit bericht.)
Germans Flunk Economics 101