Volgens het rechts-extremistische wereldbeeld zijn sommige verbeelde gemeenschappen "natuurlijk" en andere "kunstmatig". Dat leidt vroeg of laat tot genocide.

Tomothy Snyder, de auteur van Bloodlands. Europe Between Hitler and Stalin (2010) en van The Road to Unfreedom. Russia, Europe, America (2018), reageert op wat Poetin in het recente interview met Tucker Carlson allemaal naar voren bracht ter rechtvaardiging van zijn inval in Oekraïne: Putin's genocidal myth. 

Poetin beweert in dat interview dat er "het eeuwige Rusland" bestaat en onderbouwt dat met zijn eigen particuliere historische beschouwingen. Volgens die mythe van het eeuwige Rusland heeft er in het verleden bestond er in het verleden een Russische natie met bepaalde grenzen en heeft het huidige Rusland, met maar een gering deel van dat vroegere grondgebied, het recht om met gewelddadig ingrijpen zijn grenzen uit te breiden tot waar ze in dat verleden lagen. Mensen die in die gebieden wonen, hebben zich te onderwerpen en als ze daartoe niet bereid zijn, dan zit er niets anders op dan hen gewelddadig op andere gedachten te brengen of als dat nodig is te vernietigen. Vandaar die aanhoudende Russische droneaanvallen op Oekraïense burgerdoelen. Want het Oekraïense grondgebied dient weer te worden ingelijfd in dat eeuwige Rusland.

Snyder gaat gedetailleerd in op de historische uitweidingen van Poetin en wijst de willekeur en de onjuistheden erin aan. Ik citeer een interessante alinea:

Were Putin serious that the past determines the present, he should say that the territories of that medieval Viking state, Kyivan Rus -- much of Ukraine, all of Belarus, some of northeastern Russia by today's boundaries -- should belong to Sweden, or Denmark, or Norway, or perhaps Finland.  The creation of Kyivan Rus was one of several spectacular examples of Viking statebuilding around the year 1000.  This broad history includes Sicily, Normandy (and so indirectly England) as well as the Scandinavian kingdoms.  Sometimes Viking ambition includes several of these states at once, as when Harald Hardrada, who had served the army of Kyivan Rus, took up the kingship in Norway and invaded England.  Putin speaks of Yaroslav the Wise; in an Icelandic source that fascinating ruler figures as Jarisleif the Lame.  He was widely known in the Europe of the day (but not in Moscow, which did not exist).

Als je teruggaat in de mensheidsgeschiedenis, dan valt daar van alles te beleven, maar dat er in ruimtelijke zin iets eeuwigs valt aan te wijzen, dat dringt zich bepaald niet op. 

Snyder gaat niet in op de parallellen met Adolf Hitlers fantasieën over "het Groot-Germaanse Rijk" en over naties en de strijd tussen naties gebaseerd op ras en raszuiverheid. Maar de overeenkomsten springen in het oog. In beide fantasieën is er het onderscheid tussen "natuurlijke" nationale staten en "kunstmatige" nationale staten. Poetin fantaseert over de natuurlijke nationale staat Rusland, die ooit bestond en die moet worden hersteld. Daartoe moet de kunstmatige nationale staat Oekraïne worden ingelijfd, omdat die tot de natuurlijke staat Rusland behoort. Hitler fantaseerde over de natuurlijke nationale staat waarin het "Germaanse ras" zou zijn verenigd.

Sociaalwetenschappelijk gezien zijn die historische fantasieën van Poetin en van Hitler, en van andere rechts-extremistische politici die "vreemdelingen" uit het nationale grondgebied willen weren, pogingen om nationale staten te zien als "dieper" en "essentialistischer" dan "verbeelde gemeenschappen". 

Die laatste term is afkomstig van Benedict Anderson (1936 - 2015), die in 1983 het boek Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism publiceerde. Daarvan verscheen in 1991 een nieuwe editie, met een nieuw voorwoord, dat in 1995 in het Nederlands vertaald werd als Verbeelde gemeenschappen. 

Het sociaalwetenschappelijke inzicht bestaat eruit dat het menselijke gemeenschapspatroon niet alleen wordt geactiveerd als het gaat om de kring van persoonlijke relaties (familie, vrienden), maar dat het ook actief kan worden als de persoon zich deel voelt uitmaken van grotere sociale verbanden van onpersoonlijke relaties. 

Dat laatste is het geval als de indruk ontstaat dat mensen in dat grotere verband elkaar sociale veiligheid verschaffen, zoals door wetgeving in het verband van een democratische nationale staat. Als die wetgeving vorm geeft aan de morele gemeenschapsintuïtie van iedereen-telt-mee, zoals in de nationaal geregelde sociale zekerheid en gelijke rechten, dan kan de nationale staat als een gemeenschap worden waargenomen en beleefd. Niet als een gemeenschap van persoonlijke relaties, maar als een "verbeelde" gemeenschap. De hele wereldbevolking kan zelfs worden beleefd als een verbeelde gemeenschap, want er zijn de internationale mensenrechten- en vluchtelingenverdragen, die evenzeer een uiting zijn van dat iedereen-telt-mee.

In strijd met dat sociaalwetenschappelijke inzicht is er dus die rechts-extremistische fantasie dat er binnen die verbeelde gemeenschappen een onderscheid kan worden gemaakt tussen "natuurlijke" en "kunstmatige" gemeenschappen. 

Dat is zoals bekend een gevaarlijke fantasie. Want aan diegenen die niet bereid zijn zich erbij neer te leggen, wordt het bestaansrecht ontzegd. Het is een fantasie die het statuscompetitiepatroon activeert. En als hij niet de kop in wordt gedrukt, leidt hij vroeg of laat tot genocide.

Meer contact helpt tegen vooroordelen en tegen (gewelddadige) conflicten. En over hoe dat komt

Hoe komen we van het bestaan van vooroordelen af? En daarmee van de vaak gewelddadige conflicten die uit vooroordelen voortkomen?

Een in de sociale wetenschappen bekend antwoord op die vragen is dat vooroordelen die verschillende groepen over elkaar hebben, verminderen als de leden van die groepen meer contacten over en weer hebben. Dit heet wel de contacthypothese en die werd door de sociaal psycholoog Gordon Allport in 1954 geïntroduceerd in zijn boek The Nature of Prejudice.

Ananthi Al Ramiah en Miles Hewstone geven nu in Intergroup Contact as a Tool for Reducing, Resolving, and Preventing Intergroup Conflict Evidence, Limitations, and Potential (betaalpoort) een mooi overzicht van al het onderzoek dat is gedaan om te checken of die hypothese klopt. Daarmee bouwen ze voort op de studie A meta-analytic test of intergroup contact theory van Pettigrew en Tropp uit 2006, die de data van ruim 500 studies bij elkaar veegden en analyseerden.

Al dat onderzoek heeft opgeleverd dat het inderdaad klopt dat door meer persoonlijk contact tussen leden van verschillende groepen met negatieve vooroordelen over elkaar, die vooroordelen verminderen. Waardoor naar verwachting ook de kans op gewelddadige conflicten of onderdrukking van minderheden vermindert.

Dit is zonder meer een van die onderzoeksgebieden waarmee de sociale wetenschappen hun grote maatschappelijke belang bewijzen. Wij leven dicht bij huis en wereldwijd in maatschappelijke verhoudingen met groepsgrenzen naar nationaliteit, etniciteit, religie, cultuur en sociaaleconomische status. Daardoor ontwikkelen we gemakkelijk vooroordelen, vooral negatieve, over leden van andere groepen. Die zijn vaak onschuldig. Maar als daar echte of vermeende belangenconflicten bij komen, die ideologisch aangewakkerd worden, dan ontstaan gevaarlijke toestanden.

Na de gruwelen van het Hitler-bewind, met de genocide op Joden, Roma, homo's en gehandicapten, en die van het Stalin-regime hebben we (ik ben van 1943) een poos gedacht dat zoiets voorgoed geschiedenis was, maar die optimistische tijd is al lang voorbij. In Europa hadden we Noord-Ierland en in de jaren 90 de moordpartijen in het voormalige Joegoslavië. En hebben we nu het door de economische crisis en het rampzalige bezuinigingsbeleid oplevende rechts-extremisme. Zie ook nog eens Verontrustend actueel. En buiten Europa hadden we de apartheid in Zuid-Afrika en de Verenigde Staten en de verschrikkingen in China (Mao), in Cambodja (Pol Pot) en de moordpartijen in Congo, Rwanda, Darfur en Sudan. Het gaat ergens over.

Inzicht in de gunstige werking van persoonlijke contacten is dus van groot belang. Enkele zaken die me opvielen bij het lezen van dat artikel van Al Ramiah en Hewstone zijn:

1. Er zijn aanwijzingen dat persoonlijke contacten met leden van een andere groep ook vooroordelen vermindert over leden van andere groepen waarmee geen persoonlijk contact bestaat. De werking er van is algemener. Kennelijk zijn mensen in staat om uit het niet kloppen van vooroordelen in het ene geval te concluderen dat ze dan misschien wel in het algemeen niet kloppen. Ze worden in het algemeen toleranter, ruimdenkender en realistischer.
2. Waardoor vermindert dat contact de bestaande vooroordelen? Doordat de angst voor de anderen er door vermindert en doordat empathie toeneemt. Dat moet er mee te maken hebben dat mensen elkaar gewoon beter leren kennen. Er ontstaat iets van die onderlinge vertrouwdheid die in de eigen groep vanzelfsprekend is en die mensen nodig hebben om samen te kunnen leven. Denk aan die Paleo Sociale Omgeving, waarin de mensheid is geëvolueerd. Die sociale omgeving is nog altijd een model voor menselijk samenleven dat we niet straffeloos blijken te kunnen negeren.
3. Meer persoonlijk contact vermindert niet alleen vooroordelen, maar vergroot ook het vertrouwen, de vergevingsgezindheid en de bereidheid tot verzoening. Dat zijn ook de eigenschappen die kenmerkend zijn voor de Paleo Sociale Omgeving.
4. Is het alleen het persoonlijke contact dat deze gunstige effecten heeft? Nee, er zijn aanwijzingen dat ook virtueel contact helpt (internet). En ook parasociale contacten, dus het meer leren over andere groepen en culturen door het kijken naar televisieprogramma's. Ook hoef je het contact niet eens zelf te hebben. Als je vrienden hebt met zulke contacten, verminderen ook jouw vooroordelen.

We kunnen dus wel degelijk wat doen om vooroordelen terug te dringen en zo bij te dragen tot een vreedzamere wereld. Er is zonder meer een taak voor de media weggelegd. Alleen is het de vraag of we daar in de regelgeving (publieke omroep!) wel voldoende rekening mee houden.

En ik moest er ineens aan denken dat die vroegere militaire dienstplicht, naast alle nadelen, wel het voordeel had dat je maatjes werd met anderen van verschillende rangen en standen. Wat dat aangaat, hadden we die dienstplicht nu misschien wel goed kunnen gebruiken.