Klaas Knot in Witteveenlezing: bezuinigen is en was een grote fout - En dus over sociale zeepbellen

Nadat ik dit blog begon, in augustus 2011, groeide snel het aantal berichten achter het label "bezuinigingszeepbel" en "eurocrisis".  Tot vandaag schreef ik 259 berichten met het eerste en 264 met het tweede label. 

Het eerste bericht over de bezuinigingszeepbel verscheen op 9 september 2011 en was getiteld Sociale zeepbellen in economie en politiek. En op 21 september schreef ik De bezuinigingszeepbel. Volg de links om ze te lezen. 

En het eerste bericht over de eurocrisis verscheen, onder de titel Paul de Grauwe over de Europese bankencrisis, op 21 oktober 2011. Met een link naar een artikel van Paul de Grauwe die toen al helder uitlegde wat er niet deugde aan de opzet van de euro. Zeer de moeite waard om nu na bijna tien jaar te herlezen!

Beide series berichten handelden over de obsessie met overheidstekorten die politici na de Grote Financiële Crisis van 2008-2010 in zijn greep kreeg. De oplossing voor de ontstane problemen moest gezocht worden in het zo snel mogelijk terugdringen van de overheidstekorten. Op nationaal niveau en op het niveau van de eurozonelanden, de landen die so wie so gebonden waren aan de regels van het Stability and Growth Pact, dat de omvang van overheidsschulden sterk limiteerde.

Die obsessie kwam duidelijk voort uit de toen nog volop heersende neoliberale ideologie waarin de markt de maat der dingen is en de overheid zich zoveel mogelijk dient terug te trekken. Financiële en economische crisissen zouden tot het verleden behoren en wat er nog aan conjunctuurpolitiek nodig was, kon door de centrale banken afgehandeld worden. Dat de overheidsbegroting ook een macro-economische functie zou kunnen hebben, dat was achterhaald Keynesiaans gedachtengoed. 

En al helemaal niemand had ooit gehoord van  Abba Lerner (1903 - 1982) en zijn Functional Finance, d.w.z. "the principle of judging fiscal measures by the way they work or function in the economy".  Zie mijn bericht Geloof niet in de mythe van de gezonde overheidsfinanciën! De overheidsbegroting hoort functioneel te zijn van 20 januari 2016. Nee, politici bleven in de ban van het huishoudboekjesdenken.

Die intellectuele fantasiewereld had na de Grote Financiële Crisis definitief in moeten stortten, maar de politici bleven volharden in hun obsessie. Dat was niet omdat ze zich zo goed geïnformeerd hadden, want vooraanstaande macro-economen waarschuwden voor de negatieve gevolgen, zowel economisch als maatschappelijk. Naast de al genoemde Paul de Grauwe was dat vooral ook Paul Krugman, die ik op dit blog in die tijd dan ook vaak aanhaalde. Zie hier alle berichten met het label Paul Krugman. Maar politici praatten vooral elkaar na en zo ontstond die bezuinigingszeepbel.

Een van die macro-economen die probeerde om die bezuinigingsobsessie te doen keren, was in ons land Johan Witteveen (1921 - 2019), ex-minister van Financiën en ex-directeur van het Internationale Monetaire Fonds (IMF) en vooraanstaand VVD-er. In die laatste rol probeerde hij tevergeefs om Mark Rutte en andere VVD-politici ervan te overtuigen dat er in een tijd van recessie juist niet moest worden bezuinigd, maar integendeel geïnvesteerd. Ik stond daar op 7 september 2012 bij stil in het bericht Johan Witteveen: "Ik heb gezegd: het verhaal over het tekort is niet juist en dat weten jullie". 

Vooral dat laatste was nogal dodelijk, want hij wilde ermee zeggen dat ze hem wel begrepen hadden, maar uit opportunistisch-ideologische overwegingen er toch liever voor kozen om te gaan bezuinigen. Misschien ook omdat ze bang waren de kiezers niet te kunnen overtuigen, die immers systematisch in verkiezingscampagnes met dat huishoudboekjesdenken waren gevoerd.

Hoe ironisch is het nu dat Klaas Knot, directeur van De Nederlandse Bank, een week geleden uitgerekend in de Johan Witteveenlezing niet alleen uitvoerig uiteenzette hoe verkeerd het is om nu na de coronacrisis te gaan bezuinigen, maar ook dat het verkeerd was om dat na de crisis van 2008 - 2010 te doen. Je kunt die lezing hier in zijn geheel nalezen. Hij zet daar een betoog op dat heel goed door bijvoorbeeld Paul Krugman (en in Nederland door Bas Jacobs en Coen Teulings) had kunnen worden gehouden, overigens zonder naar hen, of naar wie dan ook, te verwijzen.

En zonder ook met zoveel woorden toe te geven dat hijzelf  in het verleden meezong in dat bezuinigingskoor. En toen nooit ook maar enig blijk gaf van het beheersen van de inzichten die hij nu verkondigt. Martin Visser stond daar op 12 juni bij stil in loopt corona op zijn eind, is Knot bekeerd... 

Het is altijd moeilijk en pijnlijk om toe te geven dat je onderdeel bent geweest van een sociale zeepbel. En hoewel het te prijzen valt dat je dan uiteindelijk je informatieachterstand hebt ingehaald, zou het natuurlijk nog beter zijn om je openlijk af te vragen hoe je het in het verleden zo fout hebt kunnen hebben. Al was het maar om zulke sociale zeepbellen in de toekomst beter te kunnen herkennen en te vermijden.

Hoe zit het in Nederland met de bezuinigingszeepbel? Vandaag is het Prinsjesdag. We zullen zien.

Update. Zie nu ook deze mooie analyse van de achtergronden van de in Duitsland, eindelijk, oplaaiende discussie over de zinvolheid van het beleid gericht op begrotingsevenwicht (de Duitse bezuinigingszeepbel): German rebalancing—out of exit options.

Update. Vanaf volgend jaar gaat het kabinet extra investeren door miljarden euro's te gaan lenen: Hoekstra: investeringsfonds om Nederland klaar te maken voor een toekomst met minder groei. Dat is mooi. Er wordt wel gezegd dat de regering door in de afgelopen jaren zoveel te bezuinigen nu de ruimte heeft om geld te lenen. Anders gezegd, doordat we zo "rijk zijn", dus een groot begrotingsoverschot hebben, kunnen we nu investeren.

Maar dat is een verkeerde redenering. Door al die bezuinigingen zijn we juist armer geworden, als je kijkt naar de economie in plaats van naar de overheidsbegroting. In 2015 schatte Bas Jacobs de schade van het bezuinigingsbeleid op 20 tot 30 miljard per jaar. Investeringen die nu nodig zijn, zijn voor een groot deel nodig om die schade te herstellen. Denk aan de infrastructuur, het woningtekort, de jeugdzorg, de zorg voor ouderen, de tekorten bij de gemeenten, de energietransitie, de landbouw. En denk aan al het leed en de toename van bestaansonzekerheid die die bezuinigingen de afgelopen jaren hebben teweeggebracht. Die schade kan helemaal niet worden hersteld.

Sinds 2011, het jaar dat ik dit blog begon, staan er berichten op dit blog over de bezuinigingszeepbel. Die term sloeg op het sociale verschijnsel dat politici en beleidsmakers in veel landen na de Grote Financiële Crisis van 2009 - 2010 een obsessie ontwikkelden met begrotingstekorten van de overheid en gingen uitdragen dat overheden zo veel en zo snel mogelijk moesten bezuinigen als antwoord op de door Crisis ontstane problemen.

Ik noem dat een sociaal verschijnsel, omdat die opvatting niet spoorde met wat de economiehandboeken voorschreven. Er was geen rechtvaardiging voor die consensus te vinden in de mainstream van het vak economie. Denk aan wat Nobelprijswinnaar Paul Krugman allemaal heeft geschreven over de economische ongeletterdheid van de voorstanders van bezuinigen. Een mooi overzicht daarvan lees je in zijn What Have We Learned From The Crisis?

En denk in ons land aan de pogingen van econoom en VVD-lid wijlen Johan Witteveen (ex-minister van Financiën en ex-voorzitter van het IMF) om Mark Rutte en andere VVD-voormannen er van te overtuigen dat hun verhaal over het overheidstekort niet klopte. Het meest dodelijke daarvan, voor die VVD-voormannen, was wel dat ze volgens Witteveen wisten dat het verhaal niet klopte, maar er toch naar handelden. Zie, uit 2012: Johan Witteveen: "Ik heb gezegd: het verhaal over het tekort is niet juist en dat weten jullie".

En denk in ons land aan alle pogingen van Bas Jacobs om de voorstanders van bezuinigen als remedie tegen de gevolgen van de crisis op andere, en betere, gedachten te brengen. Uit 2016: Bas Jacobs: De vraag moet zo krachtig worden gestimuleerd dat overbesteding en inflatie ontstaat.

Er leek dus het verschijnsel van de sociale zeepbel ten grondslag te liggen aan die merkwaardige consensus onder politici, in Nederland, in Duitsland, in Groot-Brittannië en in de Eurogroep van ministers van Financiën van de eurozone, dat juist nu de overheidstekorten zo snel mogelijk moesten worden teruggedrongen. Bij gebrek aan economische geletterdheid kregen degenen die het eerst en het hardst riepen bijval van anderen, waardoor nog weer anderen zich daarbij aansloten, want als zoveel mensen iets roepen, dan zal dat wel kloppen. Zie nog eens mijn eerste bericht over de bezuinigingszeepbel.

Waarmee overigens niet gezegd is dat die sociale zeepbel zo maar uit het niets kon ontstaan en groeien. Er lagen ook wel degelijk belangen (het Grote Geld) en ideologische overtuigingen (de ideologie van de kleine overheid) aan ten grondslag.

Maar als het goed is, loopt een sociale zeepbel op den duur leeg, doordat hij niet is opgewassen tegen de feiten en de feitelijke ontwikkelingen. Dat is met de bezuinigingszeepbel nu al een poos aan de gang. Zo is in Duitsland, nota bene het land van het huishoudboekje van die schwäbische Hausfrau, de discussie opgelaaid over de zinvolheid van het in de Grondwet vastgelegde (!) beleid van de Schuldenbremse of de schwarze Null.

En in Nederland? Vandaag is het Prinsjesdag. We zullen zien.

Johan Witteveen: Feitelijk zijn we weer beland bij de ideeën van Ronald Reagan en Margaret Thatcher

Johan Witteveen, de 93-jarige ex-minister van Financiën en ex-topman van het IMF, heeft vandaag officieel afscheid genomen als hoogleraar van de Erasmus School of Economics. Hij gebruikt die gelegenheid om er wederom op te wijzen dat het huidige bezuinigingsbeleid van dit kabinet de plank volledig mis slaat. Zie eerder dit bericht van september 2012 over zijn kritiek: Johan Witteveen: "Ik heb gezegd: het verhaal over het tekort is niet juist en dat weten jullie".

Zijn afscheidsrede zelf is kennelijk nog niet op internet. Wel is er dit interview in het Financieel Dagblad: Feitelijk zijn we weer beland bij de ideeën  van Ronald Reagan en Margaret Thatcher. Twee citaten (mijn cursivering):

Nog nooit heeft hij gedreigd zijn partij, de VVD, de rug toe te keren. Toch is de kritiek van de ‘sociaal-liberaal’ op het huidige kabinetsbeleid niet mals. Het veel beleden ideaal van Nederland als zuinige exportkampioen strookt niet met logisch economisch denken, zo stelt Johan Witteveen vandaag in zijn afscheidsrede in Rotterdam.

... met extra stimulansen wordt het makkelijker. De mensen vinden dan werk, gaan meer verdienen. Als economen hebben we de taak er op te wijzen dat het niet hoeft zoals het nu gaat. De overheid is geen huishouden dat niet meer kan uitgeven dan er in komt. Een Deltaplan is zeer noodzakelijk. We zijn in de economische wetenschap erg van het idee van de beïnvloeding van de conjunctuur afgegaan. Feitelijk zijn we weer beland bij de klassieke evenwichtstheorie, die past bij de ideeën van Reagan en Thatcher: hoe minder de overheid doet, hoe beter het is. Op de lange duur is dat misschien zo, maar op de korte termijn niet.

Ook pleit Witteveen er voor de successierechten te verhogen en het mogelijk te maken de internationale kapitaalsstromen te beperken. En hij is groot voorstander van de Tobintaks, de heffing op financiële transacties. Zie ook vandaag in het FD 'We moeten er zand in strooien, in het apparaat' en De lessen van Johan Witteveen.

Je vraagt je af of die politici die zo ongeïnformeerd maar zo vastberaden de verkeerde weg zijn ingeslagen, nog de nederigheid op kunnen brengen om hun oor te luisteren te leggen bij deze 93-jarige wijze man. Die niet met de waan van de dag is meegegaan. Maar dat zal wel niet. Ze hebben al zoveel kansen gehad om zich beter te informeren.

Interessant is dat het afscheidscollege kennelijk is ingeleid door onze huidige minister van Financiën, de sociaaldemocraat(!) Jeroen Dijsselbloem, de grote voorstander van het bezuinigingsbeleid en het streven naar begrotingsevenwicht. Wat je daarvan moet denken, ik weet het niet. Is Dijsselbloem aan het denken gezet? Of voelt hij zich zo superieur dat hij meent de confrontatie met een zo tegengestelde opvatting niet uit de weg hoeft te gaan? Ik vermoed dat hij zich er met een beleefd en nietszeggend praatje van af heeft gemaakt.

Knot en statistiek « Politieke Economie – Bas Jacobs

Het zijn spannende tijden voor de bezuinigingszeepbel in Nederland. Voor de "collectieve psychose", zoals Johan Witteveen die noemde. Onze demissionaire premier, Mark Rutte, onze demissionaire minister van Financiën, Jan Kees de Jager, en onze president van de Nederlandse Bank, Klaas Knot, proberen de wending van het Internationale Monetaire Fonds te bagatelliseren. "We moeten doorgaan" met bezuinigen. Tegen alle aanwijzingen in dat de gevolgen er van desastreus zijn. Bas Jacobs reageert nu op de uitspraken van Klaas Knot. Zie de link hieronder. Hij stelt veel vragen waarvan het mooi zou zijn als Knot die eens  zou beantwoorden. In plaats van de bezweringsformule van het vertrouwen te blijven herhalen. Jacobs noemt het "stupide" en denkt dat Knot niet zou slagen voor een tentamen econometrie.

Badinerende uitspraken over de statistiek van het IMF zou Knot daarom beter achterwege kunnen laten.

Knot en statistiek « Politieke Economie – Bas Jacobs:

'via Blog this'

Johan Witteveen: "Ik heb gezegd: het verhaal over het tekort is niet juist en dat weten jullie"

Update. Vandaag het bericht dat Johan Witteveen op 97-jarige leeftijd is overleden. De Volkskrant, waarin Fokke Obbema hem kortgeleden nog interviewde, haalt naar voren dat hij in 2013 de bezuinigingen van het kabinet Rutte een ‘collectieve psychose’ noemde.

Wat valt er vandaag te doen dat nog belangrijker is dan te wijzen op het interview in de Volkskrant met Johan Witteveen, de 91-jarige ex-minister van Financiën en ex-directeur van het Internationale Monetaire Fonds? En VVD-lid. Lees het en laat het op je inwerken.

Zie ook hier voor het interview dat hij eerder gaf aan NRC/Handelsblad.

Op zich is het niet zo bijzonder dat Witteveen er op wijst dat het verkeerd en absurd is om (zoveel) te bezuinigen als je in een recessie zit en als de overheid voor bijna niets geld kan lenen. Want wat hij zegt, dat staat gewoon in de leerboeken.

Wat zo bijzonder is, is dat al die politieke leiders, VVD-voorman Rutte voorop, gedacht hebben: ach, die leerboeken. Wij kijken vooral naar elkaar en doen wat iedereen zegt. Want ons goed informeren en onafhankelijk nadenken, hm, hoe je dat doet, dat weten wij eigenlijk niet zo goed. En zo is de bezuinigingszeepbel ontstaan. Zie dit bericht en al mijn andere berichten achter het label bezuinigingszeepbel.

Witteveens oordeel over Rutte en de leiding van de VVD is wel bijzonder hard:

Vraag: In deze verkiezingscampagne kun je van veel kanten horen dat het financieringstekort over een paar jaar op nul moet staan.

Witteveen: Ik ben verbaasd, het lijkt wel een collectieve psychose. Als ze het doorzetten, worden we in een depressie gedrukt. Het is niet te begrijpen. Er is zelfs geen discussie over.

Vraag: Het verhaal is dat een huishouden niet meer geld moet willen uitgeven dan binnenkomt. Wat is er mis aan die redenering?

Wiiteveen: Die redenering geldt voor een gezin, niet voor de staat. Het is angst voor tekorten. Alsof een overheidstekort immoreel is. Voor een overheid is het volstrekt normaal.

Vraag: Het is uw partij, de VVD, die voortdurend schermt met het verhaal over dat huishoudboekje.

Witteveen: Dat is waar. Ik heb ze er herhaaldelijk op gewezen. Ik heb gezegd: het verhaal over het tekort is niet juist en dat weten jullie. Maar blijkbaar is het niet doorgedrongen.

Wat dat laatste betreft: het is waarschijnlijk, en treurig, dat Rutte inderdaad wist en weet dat het verhaal over het tekort niet juist is. Maar daar gaat het hem ook niet om. De ideoloog Rutte ziet een kans om de overheid een kopje kleiner te maken. Zie nog eens dit bericht en volg de linken daarin.

Van Johan Witteveen is net zijn autobiografie De magie van harmonie. Een visie op de wereldeconomie verschenen.