De mensheidsgeschiedenis in drie stappen - 10 - Stagnerende loongroei, nu en in de negentiende eeuw

De periode waar we ons nu, aan het begin van de eenentwintigste eeuw, in bevinden, is natuurlijk in velerlei opzichten uniek. Maar hij is tegelijkertijd ook "slechts"  een onderdeel van de derde stap in de mensheidsgeschiedenis, de stap die begon met de Industriële Revolutie en die ons, als alles goed gaat, en dat is niet zeker, democratie, de verzorgingsstaat, gelijkberechtiging en mensenrechten oplevert. Zie het vorige bericht in deze reeks.

Gedurende die stap maken we soms vooruitgang en soms niet en is er soms zelfs achteruitgang. Dat inzicht komt bij je op als je vandaag de berichten leest over het Global Wage report 2018/19 van de Internationa Labour Organization (ILO). 

Volgens de berekeningen van het ILO zet de wereldwijde (136 landen) stagnatie van de lonen zich door. Terwijl de lonen in 2016 nog met 2,4 procent groeiden, namen ze in 2017 met slechts 1,8 procent toe. In de rijke (G20-)landen is de stagnatie zelfs groter: 0,9 procent in 2016 en 0,4 procent in 2017.

En dat is een opvallende ontwikkeling, aldus het ILO:

“It’s puzzling that in high-income economies we see slow wage growth alongside a recovery in GDP growth and falling unemployment. And early indications suggest that slow wage growth continues in 2018,” said ILO Director-General Guy Ryder. “Such stagnating wages are an obstacle to economic growth and rising living standards. Countries should explore, with their social partners, ways to achieve socially and economically sustainable wage growth.”

Die stagnerende lonen steken schril af bij de productiviteitsgroei en bij de inkomens- en vermogensgroei aan de top. We zien dus een doorgaande ontwikkeling van ongelijkheid, een trend die voorafgaand aan de Grote Financiële Crisis van 2008 begon. Kijk nog even naar Zelfverrijking in de financiële sector en financiële crises.

Het FD legt de vinger op de zere plek:

De ILO geeft daarmee nieuwe voeding aan een al langer lopende discussie over het arbeidsaandeel in de economie. Al vele jaren wordt vastgesteld dat in een groot aantal rijke landen het loonaandeel in de economie relatief slinkt. Het gevoel ontstaat dat werknemers veel te weinig de vruchten plukken van de groei. Dat wordt ook als verklaring gezien van het opkomend populisme.

Ja, als de economische ontwikkelingen zo weinig tegemoetkomen aan de behoefte aan bestaanszekerheid en hoop bij grote delen van de bevolking en tegelijk zo goed uitpakken voor degenen aan de top, dan is dat een voedingsbodem voor rechts-extremisme. En dus een gevaar voor de democratie en de waarden die daarmee samenhangen.

Doordat ik weer eens Piketty's Capital in the Twenty-First Century had opengeslagen, viel me de overeenkomst op tussen deze hedendaagse ontwikkeling met die van een groot deel van de negentiende eeuw.

Want Piketty beschrijft daar in de Inleiding tot zijn magnum opus de ontwikkeling van het industriële kapitalisme in de negentiende eeuw, zo omstreeks en voorafgaand aan 1867, het jaar dat Karl Marx het eerste deel van Das Kapital de wereld instuurde.

Het meest opvallend, zo schrijft hij, is de ellende van het industriële proletariaat (p. 7-8).

In fact, all the historical data at our disposal indicate that it was not until the second half - or even the final third - of the nineteenth century that a significant rise in the purchasing power of wages occurred. From the first to the sixth decade of the nineteenth century, workers' wages stagnated at very low levels - close or even inferior to the levels of the eighteenth and previous centuries. This long phase of wage stagnation, which we observe in Britain as well as France, stands out all the more because economic growth was accelerating in this period. (...)

In any case, capital prospered in the 1840s and industrial profits grew, while labor incomes stagnated. This was obvious to everyone, even though in those days aggregate national statistics did not yet exist. It was in this context that the first communist and socialist movements developed. (...) The bankruptcy of the existing economic and political system seemed obvious. People therefore wondered about its long-term evolution: what could one say about it?

En dat was precies de vraag die Marx zich stelde. Vandaar dus Das Kapital, maar eerder, in 1848, samen met Friedrich Engels het Communistisch Manifest.

En de overeenkomst met 2018 is wel zo opvallend dat dit jaar een herdruk van dat Communistisch Manifest werd uitgebracht, met een fraaie inleiding van Yanis Varoufakis: De actualiteit van een pamflet uit 1848 (het Communistisch Manifest).
Lees hier het volgende bericht.

De actualiteit van een pamflet uit 1848 (het Communistisch Manifest)

We maken een tijd mee waarin het statuscompetitiepatroon bezig is het publieke domein te gaan domineren. Dat houdt in dat "ieder voor zich" de richtlijn wordt voor het handelen in het publieke domein, voor de politiek en het maatschappelijk verkeer. Daarmee gaat samen dat de ongelijkheid sterk toeneemt en dat de democratie in gevaar is. Want hoe ongelijker, hoe groter de invloed van Het Grote Geld op de politieke besluitvorming.

Dat het statuscompetitiepatroon zo domineert, betekent dat dat andere patroon waar mensen individueel en collectief toe in staat zijn, het gemeenschapspatroon, het onderspit delft. De democratie met zijn algemeen kiesrecht en zijn gelijkheidsstreven en de internationale institutionalisering van het idee van mensenrechten zijn pogingen om het gemeenschapspatroon te in wetgeving en verdragen te verwerkelijken. Maar het lijkt erop dat die ontwikkeling, die na de Tweede Wereldoorlog zo hoopvol begon, is overwoekerd door de opkomst van het neoliberale marktdenken en, inderdaad, de ideologie van het "ieder voor zich".

In zekere zin zijn we daarmee terug in de tijd halverwege de negentiende eeuw, toen Karl Marx en Friedrich Engels hun Communistisch Manifest de wereld instuurden. Want dat roemruchte pamflet lijkt ineens weer heel actueel.

Yanis Varoufakis wijst daarop in zijn introductie tot de binnenkort te verschijnen heruitgave ervan. Die introductie kun je nu al, als een long read van The Guardian lezen: Yanis Varoufakis: Marx predicted our present crisis - and Points the way out.

In zijn woorden:

To see beyond the horizon is any manifesto’s ambition. But to succeed as Marx and Engels did in accurately describing an era that would arrive a century-and-a-half in the future, as well as to analyse the contradictions and choices we face today, is truly astounding. In the late 1840s, capitalism was foundering, local, fragmented and timid. And yet Marx and Engels took one long look at it and foresaw our globalised, financialised, iron-clad, all-singing-all-dancing capitalism. This was the creature that came into being after 1991, at the very same moment the establishment was proclaiming the death of Marxism and the end of history.

Boeiende lectuur en, helaas, zeer relevant om het heden te begrijpen. Gezien vanuit de Dual Mode-theorie zijn we op weg naar het evenwicht van het statuscompetitiepatroon en dat is in vergelijking met het evenwicht van het gemeenschapspatroon een sub-optimale toestand. Wat betekent dat het gemeenschapsevenwicht beter tegemoet zou komen aan onze authentieke menselijke behoeften. Zie
Hoe minder statushiërarchie in een land, hoe minder corruptie en hoe meer welvaart en hoe gelukkiger.

Varoufakis aan het eind van zijn introductie:

When everything is said and done, then, what is the bottom line of the manifesto? And why should anyone, especially young people today, care about history, politics and the like?

Marx and Engels based their manifesto on a touchingly simple answer: authentic human happiness and the genuine freedom that must accompany it. For them, these are the only things that truly matter. Their manifesto does not rely on strict Germanic invocations of duty, or appeals to historic responsibilities to inspire us to act. It does not moralise, or point its finger. Marx and Engels attempted to overcome the fixations of German moral philosophy and capitalist profit motives, with a rational, yet rousing appeal to the very basics of our shared human nature.

Key to their analysis is the ever-expanding chasm between those who produce and those who own the instruments of production. The problematic nexus of capital and waged labour stops us from enjoying our work and our artefacts, and turns employers and workers, rich and poor, into mindless, quivering pawns who are being quick-marched towards a pointless existence by forces beyond our control.

Al met al zou het kunnen dat nu, ruim honderdvijftig jaar na het Communistisch Manifest, het kapitalisme op zijn laatste benen loopt. Zie hier voor de economische, maar ook sociaalwetenschappelijke inzichten.

Wat er daarna komt, dat hebben we met zijn allen zelf in de hand.

Sekte-achtig beleid in de eurozone door een democratische tekort

Hoe het met de euro verder zal gaan, na de Franse en de Duitse verkiezingen, wie zal het zeggen? 

Maar terugkijkend op de geschiedenis ervan tot nu toe, blijft het verbazen hoe de politieke leiders zo volhard hebben en volharden in een beleid dat de economische handboeken negeert en dat doordrenkt is van de ideologie van neo- en ordo-liberalisme. Die volharding kan je op de gedachte brengen dat de euro door een soort sekte geregeerd wordt. Zie nog eens, uit 2015 al weer, Als je door een sekte geregeerd wordt, dan loopt dat niet goed af (met vier links).

Nu vragen Matthias Matthijs en Mark Blyth zich eveneens af hoe het kan dat een groep politici zo lang blijft volharden in een fout, irrationeel, beleid. Zie When Is It Rational to Learn the Wrong Lessons? Technocratic Authority, Social Learning, and Euro Fragility.

Ze geven een fraaie beschrijving en analyse van de geschiedenis van het eurozonebeleid en komen tot de conclusie dat de institutionele opzet van de euro, in het bijzonder het bestaan van een bovennationaal, slecht democratisch onderbouwd, beleidsveld, dat sekte-achtige (mijn woord) en irrationele beleid bevorderde.

Want wat is het geval? Al die politici in die bovennationale organen ontberen een rechtstreekse band met kiezers tegenover wie ze zich dienen te verantwoorden. Waar moeten ze zich dan door laten leiden? Wat geeft hen houvast?

Welnu, dat zijn de afgesproken regels. De afspraken die zijn gemaakt en de pacten die zijn gesloten. Er kan geen plaats zijn voor bovengeordende overwegingen die ertoe aanzetten om die regels te veranderen. Daardoor komt een irrationeel proces in gang, waarin de regels voorrang krijgen boven de uiteindelijke doelen.

Een omgeving waarin de juristen van het Duitse ministerie van Financiën, met Schäuble voorop, zich thuis voelden als een vis in het water. En een omgeving die wel moest leiden tot een botsing met de macro-econoom en kortstondige Griekse minister van Financiën, Yanis Varoufakis, die zich als enige wel oriënteerde op die uiteindelijke doelen. Lees Adults in the Room. My Battle With Europe's Deep Establishment voor een enerverend verslag van die clash.

Het is een fraaie analyse die Matthijs en Blyth geven. Een democratisch tekort als voorwaarde voor sekte-achtig volharden in slecht economisch beleid. Een analyse die verplichte kost zou behoren te zijn in de Brusselse en Frankfurtse burelen. Ik citeer tot slot drie alinea's uit hun conclusies:

Our answer is that non-sovereigns with sovereign responsibilities, but without sovereign capacities, must rule by appeal to authority. In the case of the EU governors, that authority is drawn from adherence to a set of ideas and institutional rules that, while irrational for the crisis environment in which they are employed, are the only ones such actors can draw upon to maintain their authority when under pressure since they have no democratic mandate to actually change policy.

While the overall policy response to the euro crisis was very much driven by the Eurozone member-state leaders, particularly by German chancellor Angela Merkel and her Finance Minister Wolfgang Schäuble, such that technocrats in both the Commission and the ECB took their cues from their “paymasters” in Berlin, that does not detract from the fact that those technocrats derived their legitimacy and authority from following and implementing the rules they were instructed to follow—whether they truly believed in those rules or not. Lacking democratic legitimacy themselves, they had very little choice in not doing so. In contrast, among national leaders, the appeal to such rules allowed them to expand their claims to authority beyond their electorate, into the institutions of supranational governance. Without appeal to such ideas, their authority, like their capacity, would stop at the border.

Seen in this way, “doubling down” on bad policy, as the EU has repeatedly done since 2010, is neither irrational nor purely ideological. Instead, as Keynes said about the adherence to deflation in the 1930s, it is locally rational but globally irrational. And as long as authority is produced and contested via appeal to these ordo- and neo-liberal ideas, and through reconstructed readings of past events, a rather unbalanced and ineffective macroeconomic policy mix will be the result. Just how long Europe can stand this policy mix remains an open question. But what our analysis suggests is that so long as the answer is framed in ordoliberal terms, those in authority will not be compelled to give an alternative answer.

Yanis Varoufakis over het Griekse drama - en over hoe het kwam dat de waarheid niet verteld mocht worden

De economiehoogleraar Yanis Varoufakis was van 27 januari 2015 tot 6 juli 2015 minister van Financiën van het geplaagde Griekenland in de regering Tsipras. Over zijn ervaringen en de gebeurtenissen in die periode, die eindigde met zijn terugtreden omdat hij het niet eens was met het buigen van die regering voor de onzinnige eisen van de schuldeisers (de "Trojka", de "instituties") schreef hij het boek Adults in the Room. My Battle With Europe's Deep Establishment.

Dat boek begint nu de passende positieve aandacht te krijgen. Lees de recensies in The Guardian, De Volkskrant en NRC/Handelsblad. En hier de bespreking op Inside Story.

En luister hieronder een half uurtje naar een interview met Varoufakis naar aanleiding van het verschijnen van het boek.

Het is een meeslepend en onthullend boek. Ik ben nu halverwege en kan het nauwelijks wegleggen. Later meer er over, maar nu alvast de allesoverheersende indruk die van alle indrukken bij mij het meest blijft hangen.



Daarin speelt de Duitse bondskanselier Merkel een cruciale rol. Hoe zit dat? Dat de institutionele opzet van de euro niet deugde, begon vanaf 2008, bij het uitbreken van de financiële crisis in de Verenigde Staten, aan het licht te komen. De eerste reactie van Merkel daarop was dat ze in een toespraak zelfvoldaan de Angelsaksische overheden en bankiers voorhield dat ze zoals de Duitsers de schwäbische Hausfrau als voorbeeld hadden moeten nemen.

Die schwäbische Hausfrau staat voor het altijd goed op de centjes passen en niet meer uitgeven dan er binnenkomt. Dat is inderdaad een behoorlijk goed voorbeeld voor individuele huishoudens, maar juist niet voor overheden die met een gehele economie te maken hebben. Zie mijn eerdere bericht
Een economische (en sociale) calamiteit van historische omvang - de Schwäbische Hausfrau en de bezuinigingszeepbel.

Maar nog los van dat beperkte economische inzicht waar Merkel blijk van gaf, kreeg ze niet lang daarna gevoelig het lid op de neus, toen de berichten binnen kwamen dat ook de Duitse banken, en de Franse, in grote problemen bleken te verkeren. Die banken moesten gered worden. Wat ook inhield dat er geld moest naar de Italiaanse, Portugese, Spaanse en Griekse regeringen, omdat die Duitse en Franse banken daar zo onverantwoordelijk hoge bedragen aan geleend hadden.

Hoe moest dat aan de Bondsdag en aan de Duitse kiezers verkocht worden? Terwijl ze juist zo voluit had ingespeeld op die Duitse zelfvoldaanheid (Am deutschen Wesen mag die Welt genesen). En ze de kiezers had voorgehouden dat het zo goed is om altijd zuinig op de centjes te zijn en dat dus bezuinigingen op de ziekenhuizen, de scholen, de infrastructuur, de sociale zekerheid en het milieu echt nodig waren.

Samen met de Fransen vond ze de oplossing. Toen de banken voor een tweede keer met heel veel geld gered moesten worden, werd dat gepresenteerd als een daad van solidariteit met de spilzieke en luie Grieken, 

who while unworthy and intolerable were still members of the European family and would therefore have to berescued. Conveniently, this necessitated providing them with a further gargantuan loan with which to pay off their French and German creditors, the failing banks.(p. 26)

Een geniale vondst, want:

This was the beauty of the Greek bailout, at least for France and Germany: it dumped most of the burden of bailing out the French and German banks onto taxpayers from nations even poorer than Greece, such as Portugal and Slovakia. They, together with unsuspecting taxpayers from the IMF's co-funders such as Brazil and Indonesia, would be forced to wire money to the Paris and Frankfurt banks. (p. 27)

En daarmee werd tot in lengte van jaren, tot vandaag de dag, de toon gezet. De luie Grieken hadden het gedaan en de schade kon deels op derden verhaald worden.

De Duitse kiezers werd een rad voor ogen gedraaid. En dat betekende dat het onmogelijk werd hen ooit nog de waarheid te vertellen.

Vandaar dat vanaf die tijd Wolfgang Schäuble, de Duitse minister van Financiën, bij elk voorstel om de onhoudbare Griekse schuld kwijt te schelden, hoe miniem ook, geloofwaardig kon dreigen dat zulks aan de Duitse Bondsdag zou moeten worden voorgelegd en dat die daar nimmer mee zou instemmen. Dat zou immers betekenen dat Merkel hen eerder op het verkeerde been had gezet.

En zo kon ook die curieuze situatie ontstaan dat Varoufakis in een-op-een gesprekken met allerlei hoofd- of bijrolspelers in het drama op spontane instemming met zijn analyse kon rekenen, terwijl minuten later in de persconferenties in complete tegenstelling daarmee de officiële, door de Duitsers ingefluisterde, standpunten werden opgedreund. Er was een stilzwijgend complot gesmeed: de waarheid kon slechts achter gesloten deuren onder woorden worden gebracht.

Zo ontwikkelde zich het beeld van een sekte die in Europa aan de macht is.

De overheidsbegroting is nog steeds geen huishoudboekje - Over onkunde in de politiek en de media

Je meende in een wereld te leven waarin eenmaal verworven inzichten in hoe de economie werkt en wat de rol van de overheidsbegroting daarin is, niet zo maar verloren kunnen gaan. Of door politici zomaar genegeerd kunnen worden.

Toch leven we niet in zo'n wereld. Simon Wren-Lewis staat daar vandaag maar weer eens bij stil. In Engeland gaat het tijdens de "Begrotingsdag" (Budget Day) weer alleen maar over hoeveel schuld er is en over hoeveel er geleend wordt. Alles gebaseerd op de onjuiste en zo vele malen empirisch weerlegde gedachte dat de overheid maar beter geen schulden kan maken en dat de gemaakte schulden een last op zijn op de ruggen van toekomstige generaties. En gebaseerd op de onjuiste gedachte dat je de overheidsbegroting als een huishoudboekje moet zien. Het is om wanhopig van te worden. Wren-Lewis daarover (in Budget Day Nonsense):

I can confidently forecast that today you will hear a great deal, at great length, about how the path of government borrowing has changed since the Autumn Statement. Journalists will ask endlessly whether he has done enough to reduce borrowing, or whether he had enough money to spend more. At the moment this is all utterly meaningless. In fact it is worse than that. It encourages people to think that government budgeting is just like household budgeting. It is, to be blunt, what gave us the disaster that was austerity.

What any macroeconomist should ask of this budget is has the Chancellor done enough to get UK interest rates off the zero lower bound: to get us out of what economists call a liquidity trap. When interest rates have gone as low as the Bank of England feels able to take them, then it has lost control of the economy. That is the situation right now. The only duty of the Chancellor in that situation is to give the Bank back control through a fiscal stimulus. [1] If he does do that the short term deficit and borrowing numbers that go with that stimulus are completely irrelevant. If he does not do that his budget has failed.

That is basic macroeconomics. But you will not hear any macroeconomics from the Chancellor, or most of the mainstream media. The idea that the Bank does macroeconomic stabilisation and the Chancellor does bookkeeping has become embedded in mediamacro, and even seven years in a liquidity trap has not been able to change this. Alas even the IFS, which is so brilliant at everything else, does not do macro and so reinforces the household budgeting metaphor.

Dat de overheid geen huishouden is en de overheidsbegroting geen huishoudboekje, zijn reguliere macro-economische inzichten, die je in elk handboek macro-economie aantreft. Maar het blijkt dat zulke belangrijke publieke kennis verloren kan gaan. Zie Jan Pen in 1965 en de onmiskenbare terugval in publieke kennis. Dat wil zeggen, kan worden genegeerd door politici en door de media. Door onkunde. Of wie weet, als gevolg van beïnvloeding door lobby's die menen belang te hebben bij zo weinig mogelijk overheidsinvloed op de economie.

Vandaar dat de bezuinigingszeepbel kon ontstaan. Mijn eerste bericht daarover dateert al weer van september 2011: De bezuinigingszeepbel. Met als gevolg dat het herstel na de crisis trager is dan ooit in de economische geschiedenis is opgetekend. Zie nu voor de eurozone: Is Europe Heading To A Eurosclerosis? Met alle menselijke ellende van onnodige werkloosheid en onnodige armoede en onnodige bestaansonzekerheid die daarmee samenhangt.

Wren-Lewis wijst er op dat het in Engeland nog slechter gesteld is dan in de eurozonelanden, omdat daar inmiddels, met uitzondering van het aan Griekenland opgelegde beleid, het pad van de bezuinigingen is verlaten.

Dat laatste, daar zit wel iets in. Zie mijn bericht Is er nu echt, eindelijk, dan toch, het einde van het bezuinigingsbeleid in Europa? Maar het is afgedwongen door de feitelijke ontwikkelingen dat het Begrotingspact van de eurozone niet meer zo halsstarrig wordt gehandhaafd. En het betekent niet dat de gemaakte fouten zijn toegegeven. Een aanwijzing voor bijgestelde inzichten is het niet.

In Duitsland heerst nog het Schäuble-regime van het begrotingsevenwicht, de schwarze Null. Waardoor de broodnodige overheidsinvesteringen, broodnodig voor Duitsland zelf en broodnodig voor de euro-partners, niet van de grond komen.

En in Nederland wordt minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem als succesvol en kundig gevierd omdat hij, economisch onzinnig, een begrotingsoverschot heeft weten te bewerkstelligen. En wordt Yanis Varoufakis, die in zijn korte loopbaan als Grieks minister van Financiën probeerde om zijn eurozone-collega's bij te praten over de stand van de macro-economische kennis, door de lijsttrekker van GroenLinks Jesse Klaver "een malloot" genoemd.

Waar kun je in ons land nog terecht als je een macro-economisch beleid volgens de handboeken voorstaat? Hoe groot kan onkunde zijn?

Varoufakis over de werkloosheidsontkenners - waarom lagere lonen de vraag naar arbeid doen afnemen

Lezende in De economie volgens Yanis Varoufakis, zoals uitgelegd aan zijn dochter, kwam ik in hoofdstuk 6 aan bij het betoog waarin het er om gaat waarom de werkloosheidsontkenners ongelijk hebben.

Die werkloosheidsontkenners zijn die economen, en politici, die denken dat onvrijwillige werkloosheid niet bestaat. Want, zo redeneren ze, iedereen die (nog) werkloos is, heeft zijn gewenste loon nog niet genoeg laten zakken. Als hij dat laatste wel zou doen, dan zou er onmiddellijk een werkgever opstaan die hem zou aannemen.

De kern van deze redenering is dat arbeid net zo iets is als huizen, auto's en tomaten: als je de vraagprijs maar genoeg laat zakken, is er altijd een koper te vinden. Net als iemand niet moet klagen dat hij zijn fraai gelegen vakantiehuis niet kwijtraakt (vraag dan minder!), moet ook iemand zonder werk niet klagen (ga dan voor een lager loon werken!).

Het probleem met die redenering is dat de kopers van huizen, auto's en tomaten die producten aanschaffen om ze te "consumeren", om de genoegens die daaruit voortvloeien. En iedere koper bepaalt individueel welke prijs door die genoegens wordt gerechtvaardigd.

Daarentegen neemt een potentiële werkgever een werkloze pas in dienst als hij verwacht dat winstgevend te kunnen doen. En die verwachting hangt er vanaf wat de vooruitzichten zijn. Die weer afhangen van het algemenere economische klimaat. Als de economische activiteit groeit en als de consumenten optimistisch zijn, dan maakt een werkloze meer kans om ergens aangenomen te worden.

Dat maakt dat er een zichzelf versterkend proces kan voordoen. Werkgevers kijken naar elkaar, naar het "producentenvertrouwen", en als dat omhoog gaat, als iedereen optimistisch is, dan worden ze zelf ook optimistisch. Waardoor ze meer mensen aannemen. Maar als het vertrouwen laag is, gebeurt het omgekeerde en krijgen werklozen geen kans.

Maar stel dat werklozen bereid zijn om voor nog lagere lonen aan de slag te gaan? Dan wordt het toch op een gegeven moment wel voordelig voor werkgevers om hen aan te nemen?

Nee, dat kon wel eens niet zo zijn. Omdat de ondernemers een algehele verlaging van de lonen gaan zien als een voorloper van minder economische bedrijvigheid. Iedere werkgever betaalt natuurlijk graag een lager loon, omdat hij daarmee zijn kosten verlaagt. Maar tegelijk zou iedere ondernemer graag hebben dat andere werkgevers hogere lonen betalen, omdat zulks zou bijdragen aan de algehele economische activiteit en het algehele optimisme. De koopkracht die door anderen wordt aangewakkerd, daar profiteert iedere ondernemer van, die desalniettemin zelf graag de lonen zou verlagen.

Dat dilemma is analoog aan het uit de speltheorie bekende dilemma van de hertenjagers (Stag Hunt), dat bij Rousseau vandaan schijnt te komen. Varoufakis verwijst er ook naar. Ik sta nu bij deze passage stil omdat hij er zo duidelijk en beknopt mee laat zien dat een loonsverlaging juist kan leiden tot het afnemen van de vraag naar arbeid.

Die werkloosheidsontkenners hebben dus niet door dat arbeid iets anders is dan huizen, auto's of tomaten. Dat is pijnlijk, want het ontkennen van werkloosheid is onder de huidige politici welhaast gemeengoed.

Yanis Varoufakis werd in 2011 nog wel eens als econoom geïnterviewd door Nieuwsuur

Erik Wesselius twitterde deze link naar een interview van Nieuwsuur met Yanis Varoufakis, de nieuwe Griekse minister van Financiën, die nu in Europa nogal de aandacht trekt. Varoufakis legt in dat interview uit dat de steun aan Griekenland totale onzin is. En dat het in Europa heel anders zou moeten.

Je zou denken dat dat een recent interview is. Erik dacht dat eerst ook, tot ik hem er op attendeerde dat het dateert uit mei 2011. Bijna vier jaar geleden

Daaruit leer je twee dingen. Ten eerste dat Varoufakis, toen nog als hoogleraar economie, vier jaar geleden al ongeveer dezelfde analyse had van de problemen met Griekenland en met de eurozone als tegenwoordig. En dat is geen nieuws voor de volgers van zijn publicaties en van zijn boeiende en belangrijke blog.

Maar je leert er ook uit dat Nieuwsuur in 2011 nog openstond voor ideeën die afweken van wat de officiële lijn was van de Europese machthebbers. En dat het programma zich daarna keurig heeft geconformeerd aan de orthodoxie van die politieke elite. Het heeft zichzelf gelijkgeschakeld.

Zoals trouwens tot vandaag de dag geldt voor verreweg de meeste media in Europa. De Very Serious People dicteren niet alleen het beleid, maar weten ook de media er toe te bewegen om dat beleid met de gepaste eerbied te begeleiden. Zie ook dit bericht, vooral de laatste alinea.

Varoufakis was dus vanaf enig moment in 2011 niet meer welkom bij Nieuwsuur om zijn deskundige commentaar te geven. Kennelijk omdat hij niet genoeg tegen de machthebbers aan schurkte om door het journaille nog "serieus" te kunnen worden genomen.

Vandaar dat nu iedereen verrast is. Varoufakis? Nooit van gehoord.
Update. Zie nu ook Bill Black over hoe de BBC bericht over Varoufakis. Hij wordt een linkse charismatisch ideoloog genoemd. Terwijl hij een uitstekend academisch econoom is. Maar Jeroen Dijsselbloem wordt niet genoemd als wat hij wel degelijk is, namelijk:

a fanatic ideologue who has caused massive human misery because of the intersection of his inflexible ideology and economic incompetence

Welke aanwijzingen zijn er om in Europa te mogen hopen op een terugkeer van het economisch verstand?

Oké, het lijken duistere tijden in Europa. Maar is er ook enige reden tot optimisme? Welke aanwijzingen hebben we dat het economisch verstand terugkeert? Er zijn er een paar.

Misschien begon de wending ten goede met het besluit van het Europese Parlement, nog in zijn vorige samenstelling, om het werk van de Trojka (ECB, IMF, EC) aan een kritisch onderzoek te onderwerpen. Nu bijna een jaar geleden keurde het Parlement de onderzoeksrapporten goed, waarmee het bevestigde dat de door de Trojka opgelegde strenge bezuinigingsprogramma's de werkloosheid en de armoede hadden vergroot en meer kwaad dan goed hadden gedaan. De Trojka zou moeten worden afgeschaft en het beleid zou moeten worden veranderd. En de gang van zaken zou transparanter en democratischer moeten worden. Zie hier en hier voor meer informatie. Hoe de stand van zaken nu is, weet ik eigenlijk niet.

Dan was er de opstand van Frankrijk en Italië tegen het begrotingspact. De regeringen van beide landen verklaarden zich niet langer te willen houden aan de regels van dat pact, omdat ze als ze dat wel zouden doen, hun economieën nog verder in het diepe zouden duwen. Natuurlijk volgden daar wat schermutselingen op met Duitsland en met de Europese Commissie, de nieuwe, onder Juncker, maar het lijkt er op dat de beide landen een voldongen feit hebben willen creëren en daarin zijn geslaagd.

Een andere ontwikkeling was dat de nieuwe Europese Commissie heeft ingezien dat er op grote schaal publieke investeringen nodig zijn om uit de recessie te geraken. Dat is uiteraard door Duitsland tegengehouden, waardoor het investeringsplan dat nu ontwikkeld wordt, veel minder omvangrijk is dan het zou moeten zijn. Maar het is een grote vooruitgang vergeleken met de vorige commissie, die onder Barosso, die veel meer de oren liet hangen naar wat Duitsland wilde.

Dan is er de omslag in het beleid van de Europese Centrale Bank onder aanvoering van Mario Draghi. De ECB ontwikkelt zich tot een normale centrale bank, die inziet dat de rol van lener in laatste instantie onmisbaar is. En nu, eindelijk en misschien te laat, de gevaren inziet van een aanhoudend te lage inflatie. Zie vandaag daarover Draghi maakt einde aan scholenstrijd centrale banken.

En dan is er natuurlijk de overwinning van Syriza in Griekenland. Waardoor nu Yannis Varoufakis minister van Financiën is geworden, de auteur, samen met Stuart Holland en James Galbraith, van A Modest Proposal for Resolving the Eurozone Crisis. Dit zal het begin zijn van de opstand van de perifere landen. Denk aan de nieuwe en razendsnel opgekomen partij Podemos in Spanje.

En het blijft verbazen dat die opstand zo lang is uitgebleven. Zoals meer wat maar blijft verbazen. 

Al met al een rijtje van ontwikkelingen die er op wijzen dat we de goede kant op gaan en dat het economische verstand terugkeert. 

Waar we nu op mogen hopen is dat de Europese media hun werk beter gaan doen. Zie gisteren en vandaag Heiner Flassbeck over die media in Duitsland: Wetten, dass … en Wette gewonnen! En Simon-Wren-Lewis over de media in Engeland: To all UK journalists. En Paul Jonker-Hoffren, die me vanuit Finland op de hoogte houdt, meldt hoe treurig de berichtgeving daar is. En Nederland? Laat ik mijn goede humeur bewaren en daar maar niet over uitweiden.
Update. Zie voor de Duitse media nu ook: Die deutschen Medien versagen in der Griechenland-Berichterstattung auf ganzer Linie. Update. En lees vandaag, 31 januari, ook Griechenland in deutschen Medien: Immer voll auf Merkel-Linie.
Update. Zie nu ook Ewald Engelen over de Nederlandse media en over de "identificatie van het journaille met de politieke en bestuurlijke elite – zelfde opleiding, zelfde vriendenkring, zelfde wereldbeeld, zelfde existentiële onzekerheid, zelfde levensstijl –", die "zo langzamerhand ziekelijke, democratie-eroderende vormen (heeft) aangenomen." (Met dank aan Arie Glebbeek.)

Wat het meest blijft verbazen: het eurozoneschandaal

Wat op deze laatste dag van 2014 al met al het meest blijft verbazen is dat er in de afgelopen jaren in Europa, en in het bijzonder in de eurozone, een Tea Party-achtig marktfundamentalisme is gaan heersen.

Dat wil zeggen, het is gemeengoed geworden onder de politiek-economische elite van vrijwel het gehele links-rechts spectrum. Partijen die een realistischer en verstandiger economisch beleid voorstaan, durven daar oftewel niet voor uit te komen oftewel worden in de media afgeschilderd als radicaal en extremistisch. De wereld op zijn kop. Het zijn de extremisten die aan de macht zijn, succesvol vermomd als deskundigen en gematigden.

Wat blijft verbazen is dus dat de elite een economisch beleid voert dat tot een ongekende verspilling heeft geleid. De OECD heeft de zogenaamde output gap voor de eurozone voor 2014 geschat op ongeveer 3 procent. Dat wil zeggen dat drie procent meer had kunnen worden geproduceerd zonder enig effect op de inflatie. Productiemiddelen en arbeid zijn beschikbaar, maar het economische beleid resulteert er in dat ze ongebruikt blijven. En omdat dit al jaren duurt, heeft dat ook grote negatieve structurele gevolgen. Kijk in het plaatje vooral ook even naar het Griekse drama. En zie The Eurozone Scandal van Simon Wren-Lewis voor meer. En zie ook zijn On the Stupidity of Demand Deficient Stagnation.

Wat blijft verbazen is dat in de zogenaamde perifere landen, Griekenland voorop, onnoemelijke economische schade en menselijke ellende is aangericht, zonder dat de elite er enig blijk van geeft dat ze zich daar iets van aantrekt. Het berusten in, laat staan het doelbewust laten bestaan van, werkloosheidspercentages van 25-30 procent en een jeugdwerkloosheid van 40-50 procent, dat kan langs geen enkele economische meetlat een verstandig beleid zijn. Zie Zijn de Europese leiders zich bewust van de ellende van de massa werkloosheid?

Wat blijft verbazen is dat de politiek-economische elite in het kader van het bezuinigingsbeleid sociale en publieke voorzieningen afbreekt zonder blijk te geven van enig inzicht in de negatieve welzijns- en gezondheidseffecten daarvan op de bevolking. Laat staan dat je iets zou merken van enig mededogen. Zie Als bezuinigen in een depressie als een geneesmiddel getest was, dan zou er al lang mee gestopt zijn vanwege de dodelijke bij-effecten.

Wat blijft verbazen is dat de politiek-economische elite luchthartig de macro-economische doelstelling van de volledige werkgelegenheid overboord heeft gegooid. En is gaan geloven in de mythe dat het streven naar een stabiel prijspeil en een evenwicht op de overheidsbegroting als vanzelf naar een optimaal economisch evenwicht zou leiden. En dus de bestaande werkloosheid wegdefinieert als de uitkomst van een voorkeur voor vrije tijd en een indicatie dat de lonen uitkeringen nog meer omlaag moeten. (Update. Ook de lonen zouden omlaag moeten, om meer investeringen uit te lokken. Maar de vraaguitval werkt daar weer tegenin.) Zie De vrije markt zorgt niet voor volledige werkgelegenheid.

Wat blijft verbazen is dat de politiek-economische elite blind is voor de politieke gevaren van lang aanhoudende massawerkloosheid, deflatie en uitzichtloosheid en dus geen oog heeft voor de parallellen met wat er in de jaren 30 van de vorige eeuw in Duitsland gebeurde. Het was, zoals bekend mag worden verondersteld, niet de hyperinflatie van 1923 die Hitler aan de macht bracht, maar integendeel de deflationaire politiek van de regering-Brüning in de vroege jaren 30. Een politiek die veel overeenkomst vertoont met wat we vandaag de dag in Europa zien gebeuren. Zie de Economist daarover (Germany's hyperinflation-phobia) en zie Verontrustend actueel: een kijkje in de jaren 30 dat doet denken aan nu (aan de hand van Golo Mann).

Wat blijft verbazen is dat de politiek-economische elite er moralistisch in blijft volharden dat schulden altijd moeten worden terugbetaald. Als er roekeloos geld is uitgeleend, zoals aan Griekenland en Spanje en zoals aan huizenkopers, dan is er aan twee kanten een verantwoordelijkheid, aan de kant van de schuldenaar en van de schuldeisers. Zie vandaag daarover Paul de Grauwe (De opstand van de schuldenaars).

En wat blijft verbazen is dat die politiek-economische elite zo overtuigd is van haar eigen gelijk dat ze bijna als vanzelfsprekend de goede werking van de democratie aan dat eigen gelijk ondergeschikt maakt. Zie gisteren daarover Yanis Varoufakis over Griekenland (Greece is about to give European democracy a chance), zie Jean Wanningen over de toestand in Spanje (Democratie Spanje staat onder zware druk) en zie Paul de Grauwe over de politieke ambities van de ECB (De Europese Centrale Bank moet zich politiek afzijdig houden).

Update. En wat natuurlijk ook maar blijft verbazen is dat de politiek-economische elite uit onwetendheid of uit ideologische verblindheid de onverminderd actuele Keynesiaanse macro-economische inzichten over wat te doen in een balansrecessie links heeft laten liggen. Zie al mijn berichten over de bezuinigingszeepbel, maar in het bijzonder ook Jan Pen in 1965 en de onmiskenbare terugval in publieke kennis.

Meer, veel meer, dan genoeg om ons over te verbazen.
Update. Zie nu ook de verbazing, en de verontwaardiging, van William Black: Greece, the Troika, and the New York Times

Europese sociaal-democraten gezwicht voor verleidingen van het gefinancialiseerde kapitalisme « Yanis Varoufakis

Yanis Varoufakis geeft een antwoord op de vraag (zie de link onderaan dit bericht) die ik op dit blog al verschillende keren, speciaal met betrekking tot de Partij van de Arbeid, heb gesteld: Hoe komt het dat de sociaal-democratie zich zo totaal uitlevert aan de heersende politiek die de financiële sector, ook na het debacle van 2008, zoveel mogelijk wil ontzien en tegelijk de crisis wil oplossen door de werknemers, de onderkant van de arbeidsmarkt en de middenklasse, en de hulpbehoevenden er voor te laten boeten. De sociaal-democratie gaat mee in de bezuinigingsgekte, kennelijk zonder door te hebben dat de partijen rechts van het midden daar de bedoeling mee hebben om de verzorgingsstaat (de "te grote overheid") af te breken. Zie eerder dit bericht.

Hoe is dit te verklaren? Eerder opperde ik dat de PvdA helemaal is vergeten dat de sociaal-democratie altijd pal heeft gestaan voor de overheidsdoelstelling van de volledige werkgelegenheid en dat het daarmee niet spoort om als overheid altijd een begrotingsevenwicht te willen hebben. Yanis Varoufakis geeft een uitvoeriger antwoord (citaten door mij vertaald):

Mijn tentatieve antwoord is dat Links Europa (...) de geldstromen zag die door de financiële sector vanuit het niets in het leven werden geroepen (terwijl de arbeid werd uitgeknepen en de onroerend goed prijzen de hoogte in schoten) en dacht dat ze iets van dat geld konden aanwenden om sociaal-democratisch beleid na te streven! In plaats van (zoals sociaal-democraten daar voor moesten doen) te mikken op de winsten van het bedrijfsleven, als bron voor het financieren van sociale programma's, dachten de sociaal-democraten dat ze de geldstromen konden aftappen die door de financialisering van het kapitalisme ontstonden. Laat de financiële sector vrij om te doen wat ze graag doet en tap wat van de opbrengsten af om de verzorgingsstaat te financieren. Dat was hun spel en het leek hen een beter idee, hanteerbaarder, dan voortdurend strijd te moeten voeren met het bedrijfsleven om te proberen om hen aan te slaan ten behoeve van herverdeling. Nee, de bankiers waren zeer bereidwillig. Zo lang de 'linkse' politici hen lieten doen wat ze graag deden, hadden ze er geen problemen mee om hen wat kruimels toe te schuiven van hun gigantische maaltijden.

Sommige van die sociaal-democraten werden inderdaad voor enige tijd heel genereus gefinancierd door de financiële sector, zodat ze hun sociale programma's konden uitvoeren (bijv. de stevige groei in de overheidsuitgaven ten tijde van de regering-Blair, gelijksoortige programma's in Spanje door de PSOE regering, etc.) Maar helaas, om die kleine portie van de financialiseringsstortvloed voor sociale programma's te mogen gebruiken, moesten de sociaal-democraten de logica van de financialisering volledig slikken. Ze moesten hun wantrouwen tegenover de ongebreidelde financiële, arbeids- en onroerend goed-markten ter zijde schuiven. Ze moesten hun kritische vermogens inleveren. En zo kwam het dat toen in 2008 de tsunami van kapitaal van Wall Street, de City of London en Frankfurt in elkaar stortte en er niets van overbleef, dat de Europese sociaal-democraten niet de mentale gereedschappen, of de morele waarden, hadden waarmee ze het ineen stortende systeem aan een kritisch onderzoek konden onderwerpen. Ze waren dus rijp voor overgave, voor totale capitulatie, aan de giftige remedies (bijv. de bailouts) die tot doel hadden om de werkende mensen, de werkelozen en de zwakkeren op te offeren ten behoeve van de financierders. De rest is een heel treurige, nooit eindigende, geschiedenis.

Ik denk dat daar iets in zit. En ik denk aan de ideologische veren die volgens Wim Kok in 1995 moesten worden afgeschud. Ja, dat was toen de "geest van de tijd". Alleen: ik hoop dat het wel een keer eindigt.

Dit alles terwijl de PvdA nog in februari van dit jaar, bij monde van Job Cohen en Hans Spekman, aankondigde dat de ideologische veren terug moesten. Zie nog eens dit artikel in Trouw van 16/02/2012.

At the Kreisky Forum: Why have Europe’s social democrats surrendered to the toxic logic of current policies? « Yanis Varoufakis:

'via Blog this'