Hoe te leren van mislukkingen en halsstarrigheid te vermijden? Neem nu de Europese bezuinigingspolitiek

We naderen het eindspel van het bezuinigingsdrama in de eurozone. De politieke machthebbers hadden bedacht dat de economische crisis met streng bezuinigingsbeleid moest worden bestreden. Er waren economische argumenten bekend die tegen zulk een aanpak pleiten, maar die werden terzijde geschoven. Iedereen, dat wil zeggen, iedereen in de politieke incrowd, was er rotsvast van overtuigd dat het probleem er uit bestond dat overheden te veel hadden uitgegeven. Dus moest er gesneden worden in de uitgaven voor de sociale zekerheid, de zorg en de infrastructuur. Dan zou snel het vertrouwen terugkeren en zou de economie snel weer gaan groeien.

De werkelijke ontwikkelingen wezen anders uit. Alle optimistische voorspellingen werden gelogenstraft. Zie Wat voorstanders van bezuinigen verwachten en wat daar van terecht komt in Griekenland - Jesse Frederik.

En het herstel van de economische groei in de eurozone loopt al jaren opvallend achter op dat van de Verenigde Staten, waar de obsessie met het overheidstekort eerder werd verlaten. Zie de figuur. En op dat van het Verenigd Koninkrijk, waar dat ook gebeurde, overigens wel met voortzetting van de bezuinigingsretoriek.

Maar de Europese politici volharden halsstarrig in het bewandelen van de ingeslagen weg. Er is in de eigen gelederen wel enig besef gegroeid van de noodzaak van een ander beleid (zie In Europa opnieuw een stap in richting van het gezonde verstand?), maar de werkelijke machthebbers sluiten daar voor de ogen.

Dat het eindspel zich nu aandient, komt doordat de kiezers hebben gesproken. Dat wil zeggen, de Griekse kiezers. De politiek elite maakt kennis met de macht van het stemhokje. En is daar onaangenaam door getroffen. Het lijkt er op dat de Griekse regering zich niet heeft laten intimideren en nu zijn de Europese machthebbers hun knopen aan het tellen. Moeten we aan ons rotsvaste geloof in de weldaden van de bezuinigingen vasthouden? Of moeten we inzien dat we op de verkeerde weg zitten en ons beraden op de gemaakte fouten?

Van allerlei kanten wordt er op aangedrongen dat laatste te doen. De Nobelprijswinnaar Joseph Stiglitz pleit er voor dat Europa toegeeft fouten gemaakt te hebben en met de Grieken een akkoord sluit waar de Griekse regering (en het Griekse volk!) mee kan leven. Zie Stiglitz Tells EU to Admit Mistakes and Ease Up on Greece.  Paul Krugman, ook Nobelprijswinnaar, deed hetzelfde. Zie
That 1914 Feeling (vandaag ook in de Volkskrant). En de regering-Obama oefent druk uit.

Het wordt spannend. Gisteravond is in Berlijn het overleg begonnen tussen Merkel, Hollande, Draghi en Lagarde, waarmee de onderhandelingen Chefsache zijn geworden. Het zou wat zijn als we nu echt meemaken dat de politici en andere machthebbers die zich zo hebben vastgebeten in een bepaalde beleidslijn, er nu blijk van zouden geven inzicht te hebben gekregen in de gemaakte fouten.

Over de kansen daarop valt met sociaalwetenschappelijk onderzoek het een en ander te zeggen. Want de menselijke neiging tot halsstarrigheid en het onvermogen om van mislukkingen te leren, is in de sociale wetenschappen niet onopgemerkt gebleven.

Er was natuurlijk al het beroemde onderzoek naar het When Prophecy Fails - fenomeen. Zie eerder het bericht When Prophecy Fails - Worden we geregeerd door een sekte? Dat fenomeen sloeg op het juist sterker worden van het geloof van leden van een sekte die moesten meemaken dat hun voorspelling van het einde van de wereld niet uitkwam. Het werd in 1956 beschreven door de sociaal-psychologen Festinger, Riecken en Schachter.

Maar meer algemeen kennen we het verschijnsel dat mensen zich juist sterker committeren aan een project dat ze zijn begonnen nadat ze informatie ontvangen die wijst op het mislukken er van. In plaats van zich te bezinnen op de gemaakte keuzes, gaan ze juist met verdubbelde energie door op de ingeslagen weg. Dit patroon van halsstarrigheid staat bekend als het escalation of commitment verschijnsel. Het werd al in 1984 onderzocht in de studie Escalation of commitment in individual and group decision-making (pdf).

Maar er is nu ook de nieuwe studie Attenuating the Escalation of Commitment to a Faltering Project in Decision-Making Groups. An Implementation Intention Approach (betaalpoort). En dat onderzoek laat zien dat het wel degelijk mogelijk is om die valkuil van de halsstarrigheid te vermijden. Proefpersonen moesten opeenvolgende beslissingen nemen over hoeveel geld ze investeerden in een project. Tussentijds kregen ze informatie over het succes van het project die oplopend negatief was. Het bleek toen dat bovenal diegenen de valkuil wisten te vermijden die zich hadden voorgenomen: 

"Als wij een investeringsbesluit nemen, dan zullen we het project beoordelen als neutrale toeschouwers die niet verantwoordelijk zijn voor eerdere besluiten".

Dat voornemen bleek het gemakkelijker te maken om adequaat te reageren op de informatie die duidelijk maakte dat het project bezig was te mislukken. (Vooral die Als-component bleek belangrijk; daarzonder had hetzelfde voornemen weinig effect.)

Dat lijkt er op te wijzen dat de Europese politici tot nu toe niet in staat zijn geweest om bij de tegenvallende resultaten van hun bezuinigingsbeleid de positie van neutrale toeschouwer in te nemen en dus zich los te maken van de druk van eerder genomen besluiten. Die druk bestaat er o.a. uit dat het toegeven van een vergissing wordt ervaren als gezichtsverlies. Om dat laatste te vermijden moet je dus in staat zijn om afstand te nemen van je eigen ego. Wat die politici kennelijk niet hebben weten op te brengen.

Kortom, het blijkt mogelijk te zijn om te leren van mislukkingen en om halsstarrigheid te vermijden. We zullen denk ik de komende dagen zien of dat ook, weliswaar veel te laat, geldt voor de Europese politieke elite. 

Mocht dat tegenvallen, dan dient zich de bekende alternatieve oplossing aan: vervanging van de leiders. Anders gezegd; de normale werking van de democratie.

When Prophecy Fails - Worden we geregeerd door een sekte?

Nu onze regering steeds meer op een sekte gaat lijken, wordt het tijd om weer eens bij het sociale mechanisme van When Prophecy Fails stil te staan.

Dat slaat op het verschijnsel dat voor het eerst in 1956 door Leon Festinger, Henry Riecken en Stanley Schachter werd beschreven in hun studie naar een sekte die het einde van de wereld voorspelde. De voorspelling was dat dat op een bepaalde datum zou gebeuren: op 21 december 1954 voor het aanbreken van de ochtend. Toen de catastrofe uitbleef, losten de sekteleden de ontstane cognitieve dissonantie op door het geloof in hun malle ideeën met nog meer energie uit te dragen. De ontstane onzekerheid moest een tegenwicht krijgen in de groei van het aantal aanhangers. Als zoveel mensen hierin geloven, dan moet wat wij denken wel waar zijn.

Ditzelfde sociale mechanisme lijkt ook werkzaam te zijn bij de aanhangers van het marktdenken, het neoliberalisme en de anti-overheidsideologie. Door de kredietcrisis en de economische recessie die daarop volgde, zijn zij niet aan hun ideeën gaan twijfelen, maar er integendeel nog sterker in gaan volharden. Het meest afschrikwekkende voorbeeld daarvan is het optreden van de Republikeinse partij in de Verenigde Staten. Afschrikwekkend, omdat een van de twee grote politiek partijen er geheel door getroffen is geraakt. Lees nog eens Paul Krugman daarover.

Maar even afschrikwekkend is dat we in ons land een hele regering aan de macht hebben die verstrikt is geraakt in het mechanisme van When Prophecy Fails. Ten tijde van het regeerakkoord van Rutte-2 was er bij de politici die dat akkoord sloten de rotsvaste overtuiging dat alle problemen waren veroorzaakt door te grote overheidstekorten. Tegen alle evidentie in. En niet alleen bij de VVD, maar ook bij de PvdA.

Hoe dat kon? Ja, dat kun je je ook afvragen bij die sekteleden die in UFO's en in het naderende einde van de wereld geloofden. Het publieke domein is niet zo maar onder de knie te krijgen. Maar ja, je wilt de politiek in en dan moet je een overtuiging hebben. En dan sluit je je ergens bij aan. En zo kun je aanhanger worden van de vuistregel dat de overheid meer kwaad dan goed kan doen. Of dat een begrotingsevenwicht absoluut noodzakelijk is. En als dat bij de kiezers, die het ook niet precies weten, blijkt aan te slaan, dan kan het zo maar gebeuren dat je op het regeringspluche terecht komt.

Vervolgens voer je dat akkoord uit. En dan blijkt dat de zaken niet zo verlopen als je gedacht had. Je bezuinigt en bezuinigt en bezuinigt, maar het begrotingstekort blijft hoog. En de werkloosheid loopt op. En dan wordt je ook nog afgewaardeerd door Standard & Poor. Terwijl je juist had verkondigd dat dat zou dreigen te gebeuren als je niet was gaan bezuinigen.

Bas Jacobs vreesde al dat onze ministers uit die afwaardering, die trouwens intern inconsistent is, zouden concluderen dat de ingeslagen weg precies de juiste is. En jawel hoor, dat is precies wat ze hebben gedaan. Vandaag zet Bas al hun uitspraken op een rijtje. Het falen van het beleid is geen aanzet tot twijfel, maar juist een aanmoediging om het beleid versterkt door te zetten. When Prophecy Fails in volle werking.

Hoe is dat nu mogelijk? Welnu, Festinger, Riecker en Schachter noemen de volgende vijf voorwaarden waaraan moet zijn voldaan om dat sociale mechanisme in het leven te roepen:

The individual must have a deeply held conviction; actions must have been taken for the sake of this belief that are difficult to undo; the belief must be able to be disconfirmed by events in the world; such undeniable disconfirmatory evidence must occur and be recognized by the individual; and the individual believer must have social support

Je was er diep van overtuigd dat je gelijk had. Je hebt daarnaar gehandeld, zodat je moeilijk weer terug kunt. Je overtuiging was zo concreet (bezuinigen lost ons probleem op), dat hij door de feitelijke ontwikkelingen kan worden weerlegd. Die weerlegging valt ook niet te ontkennen. Maar: je bent met een sociale kring van medegelovigen, die elkaar steunen in het besluit om niet toe te geven aan de feitelijke werkelijkheid. Je gaat er nog een keer extra tegenaan.

Het is een verontrustende gedachte, dat we door een sekte geregeerd lijken te worden.

When Prophecy Fails - Paul Krugman over de bezuinigingssekte

De voorstanders van "Bezuinigen, nu! Nu! Nu!" lijken steeds meer op sekteleden die dubbel volharden in hun bizarre ideeën juist als hun voorspellingen steeds weer niet uitkomen. Paul Krugman wijst daar maar weer eens op. Zie de link onderaan. En zie ook nog eens mijn berichten:

De agenda achter de bezuinigingszeepbel
De economie van het konijnenhol en "When Prophecy Fails"

When Prophecy Fails - NYTimes.com:

'via Blog this'

De agenda achter de bezuinigingszeepbel - Paul Krugman

Paul Krugman heeft tijdens zijn bezoek aan Engeland aan aanhangers van de regering Cameron gevraagd waarom de regering een bezuinigingsbeleid voert terwijl al lang bekend is dat je dat tijdens een recessie nu juist niet moet doen. Omdat je die recessie er door verergert en de ellende er door vergroot en onnodig verlengt. Zie de link onderaan dit bericht.

De antwoorden hadden een vast patroon van twee stappen.

Eerst kwam de verkeerde metafoor van de overheid, of de hele economie, als een huishouden. Als een huishouden teveel schulden heeft, is het verstandig om te bezuinigen. Maar als alle huishoudens dat tegelijkertijd doen, valt de economie stil. Omdat de bestedingen van de een nu eenmaal het inkomen van de ander vormen. De foute beeldspraak appelleert aan de morele intuïties van verantwoordelijk gedrag, maar wat verantwoordelijk is op het niveau van een huishouden hoeft dat niet te zijn op het niveau van een economie en een overheid. Ook dat is al lang bekend. Je moet je even iets beter informeren om dat in te zien. Krugman verwijst naar de econoom Irving Fisher, die dat al in 1933 uitlegde. Zie ook mijn eerdere bericht hierover.

Hoe kan het dat zo veel politici, ook in Nederland, toch aan het bezuinigingsbeleid vasthouden? Terwijl steeds duidelijker wordt dat de voorspelde negatieve gevolgen er van ook inderdaad in hun volle omvang optreden?

Dat wordt duidelijk uit de tweede stap van de antwoorden die Krugman kreeg. Als de voorstanders van "bezuinigen nu!" wel moeten toegeven dat hun beeldspraak fout is, komt hun werkelijke agenda aan het licht: ze willen een kleinere overheid. Ze willen de crisis helemaal niet oplossen; ze willen hem gebruiken om hun ideologie van de kleinere overheid te realiseren.

Zie wat Nederland en het beleid van het kabinet-Rutte betreft, ook mijn eerdere berichten: hier en hier. En nog maar eens dit citaat van Mark Thoma:

Er is duidelijk een groep mensen die bereid zijn om het bestaan en het welzijn van anderen op te offeren in het najagen van hun ideologische doel van een kleinere overheid (zolang hun eigen toekomst zeker blijft). Het idee van de "groei bevorderende zuinigheid" was de dekmantel, maar zolang de overheid krimpt als gevolg van het beleid, is de kwestie van die groeibevordering secundair. Als het terugbrengen van de omvang van de overheid het economisch herstel vertraagt, dan is dat een kleine prijs voor zo een prijzenswaardig doel - voor hen althans, de krachten die hier achter staan, lopen geen gevaar om werkloos te worden. Het voornaamste is om de ideologie van de kleine overheid door te drukken overal waar daar een kans voor is...

Die opmerkelijke taaiheid van de ideologie van de kleinere overheid doet mij ook wel weer sterk denken aan het verschijnsel van "When Prophecy Fails". Net zoals de sekteleden die het einde van de wereld voorspelden in hun geloof gesterkt werden toen hun voorspelling niet uitkwam, zijn de marktfundamentalisten na de kredietcrisis niet gaan twijfelen aan hun geloof in de weldadige gevolgen van deregulering, privatisering en afbraak van de verzorgingsstaat. Nee, ze zijn er juist nog vaster in gaan geloven. Een wereldbeeld laat je niet zomaar vallen. Vooral niet als je anderen de kosten daarvan kunt laten dragen.
The Austerity Agenda - NYTimes.com:

'via Blog this'

Be bold, Mario, put out that fire - FT.com

Martin Wolf schrijft in de Financial Times een open brief aan Mario Draghi, de opvolger van Trichet bij de Europese Centrale Bank. Weer een oproep, in navolging en met verwijzing naar Paul de Grauwe, om het roer om te gooien. Maak van de ECB een normale centrale bank, die niet alleen de prijsstabiliteit bewaakt, maar ook de geldschieter als laatste toevlucht is. Alleen omdat Spanje en Italië nu niet op het bestaan van zo'n bank kunnen terugvallen, en Engeland wel, moeten ze veel hogere rentes betalen dan Engeland. Terwijl ze er niet slechter voor staan.

Ik volg deze ontwikkeling zo intensief omdat er misschien iets van te leren valt over hoe een door de goegemeente als vanzelfsprekend aanvaarde gedachte uiteindelijk bezwijkt aan de feiten. Of, wie weet, we zitten er nog midden in, zijn aanhang versterkt door het When Prophecy Fails-mechanisme. Economie en economische politiek als object van sociale wetenschap.

Be bold, Mario, put out that fire - FT.com:

'via Blog this'

De economie van het konijnenhol en "When Prophecy Fails"

Paul Krugman vraagt zich af hoe het mogelijk is dat een grote politieke partij, in dit geval de Republikeinse partij in de V.S., zo extreem stijfkoppig kan blijven vasthouden aan ideeën, die van het marktdenken, die zo flagrant in strijd zijn gebleken met de feiten.

Het zijn natuurlijk niet alleen de Republikeinen. Ik blijf me er over verbazen dat wij in Nederland uitgerekend nadat het kapitalisme knarsend is vastgelopen, een neo-liberaal als premier hebben gekozen.

Het gaat steeds meer lijken op het gedrag van die sekteleden die Leon Festinger in de jaren vijftig bestudeerde. Toen hun voorspelling over het einde der tijden niet uitkwam, gingen ze niet aan hun ideeën twijfelen, maar integendeel er nog meer in geloven. (When Prophecy Fails.) Na de teloorgang van het communisme als politiek en economisch stelsel is het geloof in het ongereguleerde kapitalisme (het marktdenken) zo groot geworden dat het falen daarvan dat geloof niet verzwakt, maar integendeel versterkt.

Rabbit-Hole Economics - NYTimes.com:

'via Blog this'